Bỏ qua đến nội dung

Hồ Dầu Tiếng - Biển hồ nhân tạo kỳ vĩ soi bóng núi Bà Đen Tây Ninh

Trải rộng hai trăm bảy mươi ki lô mét vuông mặt nước tại vùng thượng lưu sông Sài Gòn, hồ Dầu Tiếng là công trình hồ chứa nước nhân tạo lớn nhất Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Không chỉ giữ vai trò huyết mạch điều tiết nguồn nước cho cả miền Đông Nam Bộ, danh thắng này còn tạo nên bức tranh sơn thủy hữu tình bên đỉnh núi Bà Đen.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh mặt nước hồ Dầu Tiếng soi bóng núi Bà Đen trong nắng sớm Tây Ninh

Giữa vùng bán bình nguyên đầy nắng gió của tỉnh Tây Ninh tiếp giáp cùng Bình Dương và Bình Phước, mặt nước mênh mông của hồ Dầu Tiếng trải dài ngút tầm mắt như một vùng biển nội địa xanh biếc ôm lấy hàng chục ốc đảo tự nhiên. Khi ánh bình minh vừa ló rạng phía sau sườn núi thiêng, làn sương mỏng tan dần trên sóng nước gợn nhẹ, làm hiện rõ vẻ đẹp kỳ vĩ của một đại công trình thế kỷ hòa quyện trọn vẹn vào thiên nhiên.

Địa thế thượng nguồn và lịch sử kiến tạo hồ Dầu Tiếng

Tọa lạc chủ yếu trên địa bàn hai huyện Dương Minh Châu và Tân Châu của tỉnh Tây Ninh cùng một phần diện tích tiếp giáp huyện Dầu Tiếng (tỉnh Bình Dương) và huyện Hớn Quản (tỉnh Bình Phước), hồ Dầu Tiếng sở hữu vị trí địa lý chiến lược bậc nhất lưu vực sông Đồng Nai - Sài Gòn. Lòng hồ chính là điểm hội tụ của toàn bộ nguồn nước mặt từ vùng đồi núi thấp phía bắc Tây Ninh và nam Bình Phước đổ về trước khi xuôi dòng ra biển Đông.

Vùng trũng địa mạo nơi thượng lưu dòng sông Sài Gòn

Về mặt kiến tạo địa chất và địa mạo, vùng lòng chảo tự nhiên nơi hình thành hồ Dầu Tiếng nằm trên đới chuyển tiếp giữa các dải đồi đất đỏ bazan, đồi đá phiến cổ phía bắc với bề mặt bình nguyên phù sa cổ thoải dần về phía nam và tây nam. Trước khi được ngăn đập tích nước, khu vực này là một thung lũng trũng rộng lớn có độ cao địa hình dao động từ 15 mét đến 28 mét so với mực nước biển, nơi dòng thượng nguồn sông Sài Gòn hợp lưu cùng hàng loạt nhánh suối rừng như nhánh sông Thị Tính, suối Bà Chiêm, suối Ngô và các mạch nước ngầm chảy ra từ sườn đông của khối núi Hoa Sơn. Cấu trúc địa hình thung lũng mở rộng ở phần bụng nhưng lại thắt hẹp tự nhiên giữa hai dải đồi đất cao tại khu vực xã Phước Minh (huyện Dương Minh Châu) đã tạo nên điểm tựa địa công trình lý tưởng để xây dựng đập chính ngăn sông.

Trong tiến trình lịch sử, lưu vực thượng nguồn sông Sài Gòn và vùng phụ cận vốn là những cánh rừng rậm rạp gắn liền với lịch sử khai khẩn vùng đất đạo Quang Hóa và phủ Tây Ninh thời Nguyễn. Tuy nhiên, do đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa phân hóa thành hai mùa mưa - khô rõ rệt kết hợp với nền đất xám trên phù sa cổ có độ thấm rút nhanh, vùng đất Tây Ninh và bắc Củ Chi suốt hàng thế kỷ luôn phải đối mặt với nghịch lý ngập lụt cục bộ vào mùa mưa nhưng lại khô hạn khốc liệt suốt sáu tháng mùa khô. Chính bài toán khát nước ngọt để cải tạo hàng trăm nghìn héc ta đất hoang hóa, đất phèn chua sau chiến tranh đã thúc đẩy quyết tâm kiến tạo một túi nước nhân tạo khổng lồ ngay tại thượng nguồn.

Kỳ tích đại công trình thủy lợi thập niên tám mươi

Ngay sau ngày đất nước thống nhất, từ năm 1976 đến năm 1978, Bộ Thủy lợi đã phối hợp cùng các chuyên gia khảo sát thiết kế tiến hành đo đạc địa chất, thủy văn trên toàn bộ lưu vực rộng 2.700 ki lô mét vuông của dòng sông Sài Gòn. Ngày 29 tháng 4 năm 1981, đại công trình thủy lợi Dầu Tiếng chính thức được khởi công xây dựng với nguồn vốn đầu tư và sự hỗ trợ kỹ thuật tín dụng quốc tế kết hợp cùng nội lực toàn dân. Trong bối cảnh nền kinh tế đất nước những năm đầu thập niên tám mươi còn muôn vàn thiếu thốn, máy móc cơ giới hạn chế, công trường xây dựng hồ đã trở thành biểu tượng sáng ngời của sức mạnh đoàn kết và ý chí lao động sáng tạo.

Suốt gần bốn năm ròng rã từ năm 1981 đến đầu năm 1985, hơn 34.500 cán bộ, kỹ sư, công nhân kỹ thuật và hàng chục vạn thanh niên xung phong, người dân tỉnh Tây Ninh cùng các địa phương lân cận đã đóng góp hơn 15 triệu ngày công lao động trên đại công trường. Khối lượng đất đá đào đắp cho hệ thống đập và kênh mương lên tới hơn 11,6 triệu mét khối, cùng hàng trăm nghìn mét khối bê tông cốt thép được đổ dựng giữa nắng lửa miền Đông. Ngày 10 tháng 1 năm 1985, dòng nước mát lành đầu tiên từ hồ Dầu Tiếng chính thức mở cống dẫn vào hệ thống kênh chính, đánh dấu sự hoàn thành của hồ nước nhân tạo lớn nhất Việt Nam và mở ra kỷ nguyên trù phú mới cho toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Quy mô thủy văn và hệ thống kênh dẫn hồ Dầu Tiếng

Xét về quy mô kỹ thuật thủy工 và năng lực điều tiết thủy văn, hồ Dầu Tiếng là một quần thể kiến trúc thủy lợi đồ sộ được xếp vào danh mục công trình đặc biệt quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia từ năm 2019. Toàn bộ cấu trúc đầu mối của hồ được thiết kế đồng bộ nhằm kiểm soát an toàn khối lượng nước khổng lồ và phân phối tự chảy theo trọng lực tới khắp các vùng hạ du.

Dung tích mặt nước và ba cụm đập dâng trọng điểm

Ở mực nước dâng bình thường thiết kế (+24,4 mét), hồ Dầu Tiếng có diện tích mặt thoáng lên tới 270 ki lô mét vuông (tương đương 27.000 héc ta mặt nước) với tổng dung tích trữ đạt 1,58 tỷ mét khối nước, trong đó dung tích hữu ích phục vụ điều tiết tưới tiêu là 1,45 tỷ mét khối. Để giữ vững khối nước khổng lồ này trên cao trình bán bình nguyên, các kỹ sư đã thiết kế và thi công ba hạng mục công trình đầu mối trọng điểm bao bọc quanh lòng hồ:

  • Đập chính ngăn sông Sài Gòn: Được đắp bằng đất đồng chất cao 28 mét, chiều dài đỉnh đập lên tới 1.100 mét và chiều rộng mặt đập 8 mét, đóng vai trò chặn đứng dòng chảy chính của sông Sài Gòn tại khu vực huyện Dương Minh Châu.
  • Đập phụ dài hai mươi bảy cây số: Nằm nối tiếp để khép kín vành đai giữ nước ở bờ tây và bờ nam lòng hồ là tuyến đập đất phụ trải dài liên tục gần 27 ki lô mét, ngăn không cho nước tràn qua các dải địa hình thấp về phía đồng bằng Tây Ninh.
  • Tràn xả lũ kết cấu bê tông cốt thép: Được bố trí cách đập chính khoảng hai cây số với 6 cửa van cung vận hành bằng thủy lực, có khả năng xả lưu lượng lũ thiết kế lên tới 2.800 mét khối mỗi giây xuống lòng sông Sài Gòn nhằm bảo đảm an toàn tuyệt đối cho toàn bộ hồ chứa trong mùa mưa bão.
Hạng mục kỹ thuật và phân khuThông số quy mô thiết kếĐặc điểm cấu tạo và vị trí phân bốChức năng thủy văn và sinh thái cốt lõi
Lưu vực và mặt nước hồ chứaLưu vực 2.700 km², mặt hồ 270 km²Dung tích toàn bộ 1,58 tỷ m³ tại thượng lưu sông Sài GònĐiều tiết nước ngọt, cắt giảm lũ và cân bằng tiểu khí hậu vùng
Hệ thống đập chính và đập phụĐập chính dài 1,1 km; đập phụ dài 27 kmĐập đất đồng chất cao 28 mét kết hợp tràn xả lũ 6 cửa vanGiữ nước an toàn trên cao trình +24,4m, bảo vệ vùng hạ du Đông Nam Bộ
Mạng lưới kênh dẫn thủy lợiKênh Chính Đông, Kênh Chính Tây, kênh Tân HưngTổng chiều dài hơn 1.550 km kênh mương các cấp tự chảyCấp nước tưới trực tiếp và tạo nguồn cho hơn 140.000 ha đất canh tác
Quần thể ốc đảo trong lòng hồHàng chục đảo lớn nhỏ (lớn nhất 350 ha)Gồm đảo Nhím, đảo Trảng, đảo Xỉn, đảo Đồng Bò giữa lòng hồBảo tồn đa dạng sinh học, nơi cư trú của chim nước và thảm thực vật bản địa
Vành đai rừng phòng hộ đầu nguồnHơn 35.000 ha rừng phòng hộ ven hồTập trung tại huyện Tân Châu và Dương Minh Châu, giáp ranh Bình PhướcChắn sóng bảo vệ đập, chống xói mòn bồi lắng lòng hồ và giữ mạch nước ngầm
Toàn cảnh ốc đảo xanh nằm giữa mặt nước mênh mông của hồ Dầu Tiếng
Toàn cảnh ốc đảo xanh nằm giữa mặt nước mênh mông của hồ Dầu Tiếng

Hình 1 - Những ốc đảo xanh tươi nhấp nhô giữa không gian mặt nước rộng lớn của hồ Dầu Tiếng tại Tây Ninh.

Mạng lưới Kênh Chính Đông, Kênh Chính Tây dẫn thủy

Từ khu vực công trình đầu mối, dòng nước ngọt của hồ Dầu Tiếng được dẫn đi khắp các cánh đồng thông qua ba hệ thống cống lấy nước chính để đổ vào mạng lưới kênh mương dài hơn 1.550 cây số. Ở phía đông nam, tuyến Kênh Chính Đông với lưu lượng thiết kế hàng chục mét khối mỗi giây chảy xuyên qua huyện Dương Minh Châu, Gò Dầu, thị xã Trảng Bàng (Tây Ninh) rồi vươn xa tới tận huyện Củ Chi (Thành phố Hồ Chí Minh) và huyện Đức Hòa (tỉnh Long An). Ở phía tây, tuyến Kênh Chính Tây dài gần bốn mươi cây số cùng kênh Tân Hưng uốn lượn qua thành phố Tây Ninh, huyện Châu Thành, Hòa Thành và Tân Biên, biến những vùng đất xám khô cằn năm xưa thành những vùng chuyên canh mía đường, cao su, sắn và cây ăn trái bốn mùa xanh tốt.

Nhờ nguồn nước tưới mát lành từ Kênh Chính Đông và Kênh Chính Tây, những vùng nông sản danh tiếng của địa phương đã phát triển rực rỡ, từ những vườn mãng cầu Bà Đen Tây Ninh trĩu quả ngọt thanh dưới chân núi cho đến những cánh đồng lúa thơm phục vụ nghề làm bánh tráng phơi sương Trảng Bàng và vùng chuyên canh đậu phộng Đức Hòa Long An trù phú ở hạ lưu. Đặc biệt hơn, hệ thống kênh dẫn từ hồ còn thực hiện sứ mệnh chuyển nước liên lưu vực sang hệ thống sông Vàm Cỏ Đông và sông Vàm Cỏ Tây, vừa bổ sung nguồn nước ngọt thau chua rửa phèn, vừa đẩy lùi ranh giới xâm nhập mặn sâu vào nội đồng trên cả hai dòng sông Sài Gòn và Vàm Cỏ Đông trong những tháng cao điểm mùa khô.

Quần thể ốc đảo xanh và sinh cảnh lòng hồ Dầu Tiếng

Khi dòng sông Sài Gòn được ngăn đập tích nước vào năm 1985, những ngọn đồi cao nằm rải rác trong thung lũng cổ xưa không bị nhấn chìm mà nhô lên khỏi mặt nước, kiến tạo nên một quần thể ốc đảo tự nhiên độc đáo giữa lòng hồ Dầu Tiếng. Sự kết hợp giữa diện tích mặt nước khổng lồ, hệ thống đảo nội hồ và vành đai rừng phòng hộ đã hình thành một hệ sinh thái bán ngập nước vô cùng phong phú.

Sắc xanh hoang sơ của đảo Nhím và cụm ốc đảo

Nằm nổi bật giữa trung tâm mặt nước mênh mông của hồ Dầu Tiếng là hàng chục hòn đảo lớn nhỏ mang những tên gọi dân dã gắn liền với lịch sử địa hình và muông thú địa phương như đảo Nhím, đảo Trảng, đảo Xỉn, đảo Đồng Bò, đảo Cò và đảo Dừa. Trong đó, đảo Nhím là hòn đảo có quy mô diện tích lớn nhất với khoảng hơn 350 héc ta đất nổi, sở hữu địa hình đồi thoải phủ đầy cây rừng thứ sinh, trảng cỏ xanh mướt và những rặng tầm vông, tre rừng rợp bóng. Tên gọi đảo Nhím bắt nguồn từ sự kiện lịch sử khi hồ bắt đầu tích nước dâng cao vào thập niên tám mươi, hàng đàn nhím rừng cùng các loài thú nhỏ như cheo cheo, mễn, thỏ rừng và chim muông trong vùng thung lũng đã chạy dồn lên đỉnh ngọn đồi cao nhất này để trú ngụ và sinh sôi.

Cách đảo Nhím không xa là đảo Trảng với những bãi cỏ bằng phẳng trải dài sát mép nước, nơi vào mùa nước rút từ tháng giêng đến tháng tư âm lịch lại lộ ra những bãi cát sỏi trắng mịn và những thảm cỏ non xanh rờn như thảo nguyên thu nhỏ giữa lòng hồ. Vào mùa nước nổi từ tháng tám đến tháng mười một hằng năm, mực nước hồ dâng cao làm thu hẹp diện tích các bãi bán ngập, biến các cụm ốc đảo thành những viên ngọc lục bảo tĩnh lặng soi bóng xuống làn nước trong xanh, đồng thời trở thành điểm đậu ngủ đêm an toàn tuyệt đối cho hàng vạn cá thể cò trắng, diệc xám, còng cọc và vịt trời.

Khu hệ thủy sinh nước ngọt và rừng phòng hộ đầu nguồn

Bao bọc quanh khu vực bờ bắc và bờ đông của hồ Dầu Tiếng trên địa bàn huyện Tân Châu và Dương Minh Châu là dải rừng phòng hộ Dầu Tiếng rộng hơn 35.000 héc ta. Thảm thực vật tại khu rừng phòng hộ Dầu Tiếng chủ yếu là rừng lá rộng thường xanh thứ sinh và rừng hỗn giao cây họ Dầu như dầu rái, sao đen, vên vên, căm xe, bằng lăng kết hợp cùng các diện tích rừng trồng sao - dầu bảo vệ đất. Vành đai xanh hùng vĩ này đóng vai trò như một tấm lá chắn sinh học khổng lồ giúp giữ đất, hạn chế tối đa lượng bùn cát xói mòn trôi xuống gây bồi lắng lòng hồ, đồng thời lọc sạch nguồn nước mặt chảy từ các khe suối đầu nguồn.

Dưới làn nước sâu và giàu dinh dưỡng hữu cơ của hồ Dầu Tiếng là khu hệ thủy sinh vật nước ngọt vô cùng đa dạng với hơn 60 loài cá bản địa thuộc hệ cá sông Sài Gòn - Đồng Nai cùng các loài thủy sản được thả bổ sung tái tạo nguồn lợi hằng năm. Trong lòng hồ hiện sinh sống nhiều loài cá có giá trị kinh tế và sinh thái cao như cá lăng nha, cá chạch lấu, cá thác lác cườm, cá mè vinh, cá chép, cá trắm đen, cá bống tượng và đặc biệt là loài cá kìm hồ Dầu Tiếng trắng trong đặc trưng. Vùng bãi bồi bán ngập rộng hàng nghìn héc ta quanh ven hồ khi nước rút cũng tạo nên những đồng cỏ tự nhiên giàu dinh dưỡng, gắn liền với tập quán chăn thả gia súc truyền thống làm nên danh tiếng của đặc sản bò tơ Tây Ninh mềm ngọt trứ danh.

Biểu tượng cảnh quan và giá trị di sản của hồ Dầu Tiếng

Không chỉ dừng lại ở những con số thống kê về dung tích trữ nước hay diện tích tưới tiêu nông nghiệp, hồ Dầu Tiếng từ lâu đã đi vào tâm thức người dân Nam Bộ như một biểu tượng văn hóa và cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ. Sự hiện diện của mặt hồ rộng lớn ngay cạnh ngọn núi cao nhất miền Nam đã tạo nên thế phong thủy sơn thủy giao hòa hiếm có trên dải đất biên cương.

Sự giao hòa non nước giữa mặt hồ và đỉnh núi thiêng

Khi đứng trên bờ đập chính hoặc phóng tầm mắt từ các triền cỏ ven hồ Dầu Tiếng nhìn về hướng tây, du khách và các nhà nghiên cứu địa lý đều phải choáng ngợp trước khung cảnh ngọn núi Bà Đen Tây Ninh cao 986 mét sừng sững vươn lên giữa tầng mây trắng và in trọn bóng dáng hình nón cân đối xuống mặt nước phẳng lặng như gương. Nếu như đỉnh núi thiêng cùng quần thể tâm linh cổ kính của chùa Bà Đen Linh Sơn Tiên Thạch Tự và khe suối nguyên sơ tại thung lũng Ma Thiên Lãnh Tây Ninh đại diện cho vẻ đẹp trầm mặc, vững chãi của núi đá đại ngàn, thì mặt nước mênh mông của hồ Dầu Tiếng lại mang đến nét mềm mại, khoáng đạt và tràn đầy sức sống của nguồn mạch thủy văn.

Chính sự đối xứng tuyệt mỹ giữa thế núi cao vợi và thế nước bao la này đã khiến hình ảnh núi Bà Đen kết hợp cùng hồ Dầu Tiếng được lựa chọn làm hai họa tiết trung tâm trên biểu trưng (logo) chính thức của tỉnh Tây Ninh. Vào những buổi chiều tà khi mặt trời dần khuất sau đỉnh núi Bà Đen, những tia nắng hoàng hôn đỏ rực chiếu xuyên qua làn mây, nhuộm vàng cả một vùng mặt nước rộng hàng trăm ki lô mét vuông và phản chiếu lấp lánh trên những con thuyền đánh cá nhỏ bé đang xuôi mái chèo về bến, tạo nên một trong những bức tranh thiên nhiên ấn tượng bậc nhất miền Đông Nam Bộ.

Vai trò an ninh nguồn nước và văn hóa vùng lòng hồ

Trải qua hơn bốn thập kỷ vận hành liên tục kể từ năm 1985, công trình thủy lợi Dầu Tiếng không chỉ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ tưới trực tiếp và tạo nguồn cho hơn 140.000 héc ta đất nông nghiệp của Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương và Long An, mà còn cung cấp hàng trăm triệu mét khối nước thô mỗi năm cho các nhà máy nước sạch sinh hoạt và khu công nghiệp trọng điểm. Giữa bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu và hiện tượng El Nino gay gắt, khối nước dự trữ 1,58 tỷ mét khối của hồ Dầu Tiếng chính là lá chắn an ninh nguồn nước vững chắc nhất bảo vệ đời sống của hàng chục triệu cư dân vùng hạ lưu sông Sài Gòn và sông Vàm Cỏ Đông.

Dọc theo các xã ven lòng hồ thuộc huyện Dương Minh Châu, Tân Châu và Dầu Tiếng, một не̂́p văn hóa sinh kế đặc trưng của cư dân vùng lòng hồ cũng đã định hình và phát triển bền vững qua nhiều thế hệ. Những xóm chài nhỏ ven bến Tha La, bến Củi, suối Bà Chiêm với nghề đánh bắt cá kìm, cá lăng theo mùa, nghề nuôi cá lồng bè sinh thái và tập quán canh tác nông nghiệp bán ngập đã tạo nên bản sắc văn hóa sông nước độc đáo giữa vùng đất bán sơn địa. Toàn bộ hệ thống tư liệu khoa học, lịch sử kiến tạo và giá trị di sản cảnh quan của công trình hiện được lưu trữ, cập nhật thường xuyên trên chuyên trang Tây Ninh NSSC nhằm phục vụ cộng đồng nghiên cứu và độc giả cả nước.

Nhìn lại chặng đường từ một thung lũng rừng hoang sơ nơi thượng nguồn trở thành hồ nước nhân tạo lớn nhất Việt Nam, hồ Dầu Tiếng mãi là minh chứng sống động cho trí tuệ, khát vọng chinh phục thiên nhiên và tinh thần lao động bền bỉ của con người Việt Nam. Giữa sắc xanh bất tận của mặt nước soi bóng núi Bà Đen cùng quần thể đảo Nhím yên bình, danh thắng thủy lợi thế kỷ này sẽ tiếp tục nuôi dưỡng mạch nguồn trù phú và tỏa sáng như viên ngọc xanh vô giá của vùng đất Tây Ninh.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất