Bỏ qua đến nội dung

Tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng - Tuyệt tác kiến trúc gạch nung ngàn năm tuổi

Đứng sừng sững giữa rừng cây cổ thụ xanh mát bên bờ hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông, tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng là một trong những công trình đền tháp gạch nung quý hiếm bậc nhất từ thế kỷ VIII - IX còn bảo lưu nguyên vẹn tại vùng đất Nam Bộ, minh chứng cho kỹ thuật xây dựng và điêu khắc đá đỉnh cao của cư dân cổ.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng uy nghiêm giữa rừng cây cổ thụ xanh mát từ trên cao

Tọa lạc trên một gò đất cao thuộc ấp Bình Phú, xã Phước Bình, thị xã Trảng Bàng, tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng vươn mình uy nghiêm dưới tán cây cổ thụ trăm năm tuổi giữa vùng đồng bằng trù phú bên dòng sông Vàm Cỏ. Trải qua hơn một thiên niên kỷ, kiệt tác kiến trúc bằng gạch nung và đá xanh này vẫn giữ nguyên đường nét khỏe khoắn, trở thành pho sử liệu sống động về văn minh cổ đại tại Đông Nam Bộ.

Niên đại và lịch sử phát hiện tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng

Trong hệ thống bản đồ khảo cổ học phương Nam, tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng cùng với tháp cổ Chót Mạt Tân Biên Tây Ninh và tháp Vĩnh Hưng là ba kiến trúc đền tháp cổ hiếm hoi còn tồn tại trên mặt đất ở Nam Bộ. Quá trình khảo sát, định niên đại và trùng tu công trình đã mở ra những nhận thức khoa học quan trọng về lịch sử cư trú của cư dân cổ dọc lưu vực sông Vàm Cỏ.

Dấu ấn văn minh hậu kỳ Óc Eo thế kỷ VIII

Dựa trên đặc trưng hình thái kiến trúc, chất liệu gạch xây và nghệ thuật chạm khắc trên phiến đá miura cửa chính, các nhà khảo cổ học Việt Nam đã xác định công trình được khởi dựng vào khoảng thế kỷ VIII đến thế kỷ IX sau Công nguyên. Đây là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng thuộc thời kỳ hậu kỳ văn hóa Óc Eo, khi các trung tâm cư trú và tôn giáo phát triển mạnh mẽ dọc theo các triền đất cao ven sông lớn ở miền Đông và miền Tây Nam Bộ.

Vị trí xây dựng tháp nằm trên một giồng đất tự nhiên cao khoảng hai mét so với mặt ruộng xung quanh, cách bờ hữu ngạn thuộc hệ thống sông Vàm Cỏ Đông và sông Vàm Cỏ Tây không xa. Trong tư duy quy hoạch không gian thiêng của cư dân cổ chịu ảnh hưởng văn minh Ấn Độ giáo, những gò đất cao giữa vùng đồng bằng ngập nước được xem là biểu tượng của núi vũ trụ Meru — nơi giao hòa giữa trời đất và thần linh. Sự kết nối về mặt không gian văn hóa giữa di tích này với Khu di tích khảo cổ Bình Tả Đức Hòa Long An ở hạ lưu sông Vàm Cỏ Đông cho thấy một dải đô thị và trung tâm tôn giáo cổ từng phát triển liên hoàn, sầm uất.

Giai đoạn lịch sử và khảo cổSự kiện và hoạt động nghiên cứu tiêu biểuPhát hiện và kết quả bảo tồn chínhÝ nghĩa khoa học và di sản
Thế kỷ VIII - Thế kỷ IXCư dân cổ hậu kỳ Óc Eo kiến tạo cụm ba ngôi tháp gạch trên gò Bình ThạnhXây dựng tháp chính phía Nam cùng hai tháp phụ bằng gạch nung và đá xanhĐịnh hình trung tâm tín ngưỡng Ấn Độ giáo quy mô lớn bên hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông
Cuối thế kỷ XIX (1886)Các học giả Pháp đầu tiên ghi nhận sự tồn tại của ngôi tháp cổ tại Trảng BàngLập hồ sơ khảo tả bước đầu về kiến trúc đền tháp cổ ở vùng đất Tây NinhĐưa di tích vào danh mục nghiên cứu khảo cổ học Đông Dương
Đầu thế kỷ XX (1909 - 1923)Nhà khảo cổ Henri Parmentier tiến hành khảo sát, đo vẽ bản đồ và chụp ảnhGhi nhận dấu tích nền móng của hai ngôi tháp phụ bên cạnh ngôi tháp chính còn nguyên vẹnXác lập cơ sở khoa học so sánh nghệ thuật tháp Óc Eo với kiến trúc khu vực
Ngày 23/07/1993Bộ Văn hóa - Thông tin ban hành Quyết định công nhận di tích cấp quốc giaXếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia và khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặtKhẳng định giá trị kiến trúc nghệ thuật độc bản cần được gìn giữ lâu dài
Giai đoạn 1998 - 1999Trùng tu khoa học và khai quật khảo cổ học mở rộng xung quanh chân thápGia cố cấu trúc tháp chính, phát hiện nền gạch cổ, mảnh vàng quỳ và hiện vật đáBảo tồn bền vững hình dáng nguyên gốc của ngôi tháp gạch hơn một thiên niên kỷ

Quá trình khảo sát của học giả Pháp và Việt Nam

Công trình lần đầu tiên được giới học thuật phương Tây biết đến vào năm 1886 qua các báo cáo điền dã địa lý và khảo cổ tại Nam Kỳ. Đến đầu thế kỷ XX, nhà khảo cổ Henri Parmentier thuộc Trường Viễn Đông Bác cổ (EFEO) đã trực tiếp đến Trảng Bàng khảo sát thực địa, đo vẽ chi tiết mặt cắt kiến trúc và công bố trong các công trình nghiên cứu danh tiếng về nghệ thuật cổ Đông Dương. Theo ghi chép của ông, khu di tích ban đầu vốn là một quần thể gồm ba ngôi tháp bố trí trên cùng một mặt phẳng gò cao theo trục Bắc - Nam, nhưng hai ngôi tháp ở phía Bắc và trung tâm đã sụp đổ từ lâu, chỉ còn lại dấu vết nền móng bằng gạch và đá dưới lòng đất; riêng ngôi tháp phía Nam vẫn đứng vững.

Sau ngày đất nước thống nhất, các chuyên gia thuộc Viện Khoa học Xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh và Bảo tàng tỉnh Tây Ninh đã tiến hành nhiều đợt thám sát, khai quật khảo cổ học chuyên sâu. Ngày 23 tháng 07 năm 1993, công trình chính thức được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Trong đợt trùng tu khoa học quy mô lớn giai đoạn 1998 - 1999, các nhà khảo cổ đã làm xuất lộ rõ hệ thống móng tháp, sân gạch cổ cùng nhiều di vật quý như mảnh lá vàng mỏng chạm hình hoa sen, mảnh gốm mịn và các cấu kiện đá sa thạch, khẳng định vị thế tâm linh đặc biệt của khu di tích suốt nhiều thế kỷ.

Nghệ thuật kiến trúc độc bản của tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng

Trải qua hơn một nghìn hai trăm năm tồn tại dưới tác động của khí hậu nhiệt đới gió mùa, tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng vẫn gây kinh ngạc cho giới nghiên cứu kiến trúc bởi sự chuẩn xác tuyệt đối về hình học và độ bền vững của vật liệu. Toàn bộ tòa tháp là một khối điêu khắc kiến trúc hoàn chỉnh, kết hợp hài hòa giữa tỷ lệ cân xứng nghiêm ngặt và kỹ thuật xử lý gạch nung điêu luyện.

Mặt chính hướng Đông và cấu trúc ba tầng của tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng
Mặt chính hướng Đông và cấu trúc ba tầng của tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng

Mặt bằng vuông vức và cấu trúc ba tầng thu nhỏ

Ngôi tháp được xây dựng trên một bình đồ hình vuông chuẩn xác với mỗi cạnh chân tháp dài đúng năm mét, bốn mặt tường tháp định hướng chính xác theo bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc. Tổng chiều cao hiện còn của tòa tháp từ mặt sân gạch lên đến đỉnh chóp đạt khoảng mười mét, được chia thành ba phần rõ rệt theo triết lý vũ trụ quan cổ đại gồm phần đế tháp (biểu trưng cho thế giới trần gian), phần thân tháp (biểu trưng cho thế giới tâm linh trung gian) và phần mái tháp ba tầng thu nhỏ dần lên cao (biểu trưng cho đỉnh núi thần Meru nơi chư thần ngự trị).

Phần đế tháp được xây giật cấp vững chãi với các đường gờ chỉ chạy ngang khỏe khoắn, nâng đỡ toàn bộ khối thân tháp hình hộp vuông vức bên trên. Phần mái tháp gồm ba tầng thu nhỏ dần theo tỷ lệ hài hòa, mỗi tầng đều mô phỏng thu nhỏ lại cấu trúc của phần thân tháp với các trụ ốp góc và vòm trang trí đăng đối. Trên đỉnh cao nhất của tầng mái thứ ba là một bệ vuông nâng đỡ chóp tháp bằng đá hình búp sen cách điệu, tạo nên điểm hội tụ thị giác vươn thẳng lên bầu trời xanh.

  • Bình đồ kiến trúc hình vuông chuẩn xác: Kích thước mỗi cạnh đáy dài 5m × 5m, chiều cao tổng thể khoảng 10m, định hướng bốn mặt chuẩn theo trục Đông - Tây và Nam - Bắc.
  • Kết cấu ba tầng mái thu nhỏ dần: Từng tầng mái giật cấp cân xứng tạo cảm giác tòa tháp cao vút, thanh thoát nhưng vẫn giữ được trọng tâm chịu lực cực kỳ ổn định trên nền đất gò.
  • Vòm cuốn giật cấp bên trong lòng tháp: Khoảng không gian nội thất xây thu hẹp dần lên trên theo kỹ thuật xếp gạch nhô dần vào tâm (vòm giả), giúp phân tán áp lực trọng lượng mái xuống bốn bức tường dày.
  • Tường gạch dày chịu lực nguyên khối: Độ dày của tường tháp ở phần chân lên tới hơn một mét, giúp công trình chống chịu bền bỉ trước chấn động tự nhiên và sự xâm thực của rễ cây rừng.

Kỹ thuật mài chập gạch nung không lộ mạch vữa

Một trong những bí ẩn kỹ thuật cuốn hút nhất tại di tích chính là phương pháp xây dựng bằng gạch nung không mạch vữa của các nghệ nhân cổ đại. Toàn bộ thân và mái tháp được kiến tạo từ hàng vạn viên gạch nung cỡ lớn màu đỏ cam ấm áp, được chế tác từ nguồn đất sét mịn bản địa đã qua khâu lọc kỹ lưỡng và nung ở nhiệt độ thích hợp nên có độ xốp nhẹ, khả năng chịu nén cao và không bị rêu phong phá hủy.

Khi quan sát cận cảnh bề mặt tường tháp, các viên gạch xếp chồng khít khao đến mức gần như không thể nhìn thấy bất kỳ lớp vữa kết dính nào ở giữa, ngay cả một lưỡi dao mỏng cũng khó lách qua khe gạch. Giới nghiên cứu khảo cổ học nhận định cư dân cổ đã áp dụng kỹ thuật mài chập trực tiếp các viên gạch với nhau trong nước kết hợp cùng một loại nhựa thực vật đặc biệt bản địa (như nhựa cây ô dước hoặc dầu rái trộn mật mía) để liên kết khối xây. Sau khi xếp khít toàn bộ hình khối kiến trúc của tòa tháp, các nghệ nhân mới tiến hành đục đẽo, chạm khắc trực tiếp các đường gờ, trụ áp tường và hoa văn trang trí ngay trên bề mặt khối gạch như tạc một bức tượng khổng lồ.

Hoa văn chạm khắc và tín ngưỡng tại tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng

Bên cạnh kỹ thuật xây dựng bậc thầy, tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng còn là một bảo tàng điêu khắc ngoài trời lưu giữ nghệ thuật tạo hình tinh tế trên cả hai chất liệu đá sa thạch và gạch nung. Từng họa tiết hoa lá, linh vật và cấu trúc cửa tháp đều tuân thủ chặt chẽ quy chuẩn mỹ thuật tôn giáo cổ đại.

Chi tiết hoa văn chạm khắc trực tiếp trên nền gạch nung của tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng
Chi tiết hoa văn chạm khắc trực tiếp trên nền gạch nung của tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng

Phiến đá miura cửa Đông và hệ thống cửa giả

Theo quy tắc kiến trúc đền tháp Ấn Độ giáo cổ truyền, tòa tháp chỉ mở duy nhất một lối ra vào là cửa chính hướng Đông — hướng mặt trời mọc biểu trưng cho nguồn sinh khí khởi nguyên và ánh sáng giác ngộ của thần linh. Cửa chính có kích thước rộng một mét, cao hai mét, được thiết kế nhô hẳn ra phía trước tạo thành một tiền sảnh nhỏ trang nghiêm. Khung cửa được lắp ghép từ những thanh đá xanh nguyên khối đẽo gọt phẳng phiu, chịu lực trực tiếp cho phần tường tháp phía trên thông qua hệ thống chốt mộng đá kiên cố.

Điểm nhấn mỹ thuật đắt giá nhất tại mặt tiền phía Đông là bức miura đá chạm hoa cúc (lanh-tô đá ngang trên mí cửa) bằng đá sa thạch xám xanh nguyên khối đặt ngay phía trên khung cửa ra vào. Trên bề mặt phiến đá hình chữ nhật này, các nghệ nhân thế kỷ VIII đã chạm nổi những đóa hoa cúc mãn khai và hoa sen cách điệu nối tiếp nhau bằng những dải dây lá uốn lượn mềm mại, cân xứng. Trong khi mặt Đông mở cửa thông vào lòng tháp thì ở ba mặt Tây, Nam, Bắc còn lại được kiến tạo hệ thống vòm cửa giả ba mặt nhô ra cân đối. Trên các trụ ốp tường và trán cửa giả, nghệ nhân chạm khắc trực tiếp lên gạch hình ảnh các lâu đài thu nhỏ (prasat), hình người ngồi thiền định trong hốc vòm và các dải hoa văn hình học răng cưa, cánh sen vô cùng sống động.

Hạng mục điêu khắc và cấu kiệnVị trí trên công trình tháp cổChất liệu chế tácĐặc điểm tạo hình và ý nghĩa biểu tượng
Khung cửa chính và bậc thềmMặt chính phía Đông của thân thápĐá xanh và đá sa thạch nguyên khốiLắp ghép bằng mộng chốt đá chính xác, mở hướng đón ánh mặt trời đầu ngày
Phiến đá miura (lanh-tô cửa)Đặt ngang phía trên khung cửa chính hướng ĐôngĐá sa thạch xám hạt mịnChạm nổi đồ án hoa cúc và dây lá cách điệu tinh xảo mang phong cách hậu kỳ Óc Eo
Hệ thống ba cửa giả đăng đốiBa mặt tường phía Tây, phía Nam và phía BắcGạch nung chạm khắc trực tiếpTạo thế cân bằng không gian bốn phương và khắc họa các vòm đền thu nhỏ uy nghiêm
Phù điêu trên các tầng mái thápBốn mặt của ba tầng mái thu nhỏ dầnGạch nung đỏ camChạm hình các vị thần bảo hộ và họa tiết lá đề uốn cong nơi góc tháp
Hệ thống bệ thờ và rãnh thoát nướcTrung tâm lòng tháp và xuyên qua tường phía BắcĐá xanh nguyên khốiPhục vụ nghi lễ tưới nước thiêng lên biểu tượng thờ tự trong lòng đền tháp

Không gian thờ tự Ấn Độ giáo trong lòng tháp

Bước qua ngưỡng cửa đá phía Đông là không gian nội thất bên trong lòng tháp (garbhagriha — cung thánh thiêng liêng nhất của ngôi đền) có diện tích vuông vức và không gian thâm trầm, tĩnh mịch. Giống như truyền thống tín ngưỡng gắn liền với Bảo vật quốc gia tượng thần Vishnu Gò Thành và bộ sưu tập di vật vàng Gò Xoài Đức Hòa Long An, lòng tháp Bình Thạnh xưa kia là nơi tôn trí biểu tượng Linga và Yoni bằng đá — hiện thân của thần Shiva tối cao và nguồn năng lượng sáng tạo âm dương hòa hợp, cầu mong mùa màng bội thu, vạn vật sinh sôi nảy nở.

Ở vách tường phía Bắc của thân tháp vẫn còn bảo lưu dấu tích đường rãnh thoát nước thiêng (somasutra) dẫn từ bệ thờ trung tâm xuyên qua tường gạch ra bên ngoài. Trong các nghi lễ cổ đại, chỉ có các tu sĩ Bà-la-môn mới được phép bước vào không gian lòng tháp để thực hiện nghi thức rưới nước tinh khiết, sữa tươi và nước hoa thơm lên biểu tượng thờ tự; dòng nước này sau khi chảy qua rãnh đá ra bên ngoài chân tháp sẽ được cư dân đón nhận như nguồn phúc lành của thần linh ban tặng cho vùng đất.

Giá trị bảo tồn di sản của tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng

Vượt qua thử thách khắc nghiệt của hơn mười hai thế kỷ, tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng không chỉ là một di tích khảo cổ học quý hiếm mà còn trở thành một phần máu thịt trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương. Sự giao thoa giữa di sản cổ đại và truyền thống văn hóa Việt Nam đương đại đã tạo nên sức sống trường tồn cho công trình nơi vùng đất biên viễn.

Minh chứng giao lưu văn hóa cổ dọc sông Vàm Cỏ

Sự hiện diện của ngôi tháp gạch cổ kính bên bờ sông Vàm Cỏ Đông là bằng chứng vật chất đanh thép khẳng định vùng đất Tây Ninh từ hơn một thiên niên kỷ trước đã là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới giao thương và giao lưu văn hóa giữa vùng châu thổ sông Cửu Long với vùng Đông Nam Bộ. Tuyến thủy đạo sông Vàm Cỏ chính là con đường huyết mạch kết nối các trung tâm tôn giáo cổ từ vùng biển Gò Công, Cần Giờ ngược dòng lên Trảng Bàng, Bến Cầu, Tân Biên, tạo nên một dải văn minh đền tháp rực rỡ.

Đối với ngành khảo cổ học và lịch sử kiến trúc Việt Nam, ngôi tháp cung cấp những dữ liệu chuẩn xác về kỹ thuật luyện đất sét, nung gạch, chế tác đá sa thạch và nghệ thuật trang trí kiến trúc thế kỷ VIII - IX. Những nét tương đồng và khác biệt giữa tháp Bình Thạnh với tháp Chót Mạt hay các đền tháp Champa ở miền Trung cho thấy tính bản địa hóa sâu sắc và sự sáng tạo độc lập của những nghệ nhân cư trú trên vùng đất Nam Bộ cổ đại.

  • Giá trị khảo cổ học nguyên bản: Là một trong số rất ít kiến trúc thuộc văn hóa Óc Eo và hậu kỳ Óc Eo còn giữ nguyên hình khối kiến trúc đứng trên mặt đất thay vì chỉ còn phế tích nền móng.
  • Giá trị lịch sử kỹ thuật xây dựng: Minh chứng tiêu biểu cho kỹ thuật mài chập gạch khít mạch kết hợp chất kết dính thảo mộc tự nhiên có tuổi thọ vượt quá một nghìn năm.
  • Giá trị cảnh quan sinh thái - nhân văn: Quần thể cổ tháp hòa quyện trong rừng cây cổ thụ nguyên sinh và ruộng lúa xanh mướt, tạo nên không gian di sản thanh bình, cổ kính.

Bảo vệ di tích quốc gia trong đời sống bản địa

Khi các thế hệ tiền nhân người Việt đến khai khẩn vùng đất Trảng Bàng từ thế kỷ XVII - XVIII, cư dân địa phương đã tiếp nhận ngôi tháp cổ với tấm lòng tôn kính sâu sắc, lập bàn thờ hương khói bên trong và xung quanh khu vực di tích để cầu nguyện quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Qua các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, rừng cây cổ thụ bao quanh khu tháp còn là nơi che chở cho lực lượng cách mạng địa phương hoạt động, gắn kết di sản ngàn năm với lịch sử đấu tranh giữ nước của nhân dân vùng đất giàu truyền thống, nơi nổi danh với hương vị bánh canh Trảng Bàng trứ danh.

Ngày nay, khuôn viên di tích được quy hoạch khang trang với tường rào bảo vệ, sân gạch sạch đẹp và hệ thống biển chỉ dẫn khoa học, trở thành địa chỉ giáo dục di sản trực quan cho học sinh, sinh viên và các đoàn nghiên cứu văn hóa. Toàn bộ hồ sơ lịch sử, kiến trúc và giá trị khảo cổ của tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng luôn được chuyên trang Tây Ninh NSSC hệ thống hóa và giới thiệu rộng rãi, góp phần gìn giữ báu vật kiến trúc ngàn năm tuổi của vùng đất phương Nam.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất