Khu di tích Trung ương Cục miền Nam - Thủ đô kháng chiến giữa rừng Chàng Riệc
NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Giữa đại ngàn biên giới phía bắc Tây Ninh giáp ranh nước bạn Campuchia, không gian lịch sử của Khu di tích Trung ương Cục miền Nam vẫn vẹn nguyên vẻ trầm mặc dưới những vòm cây dầu, cây sao cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Nơi đây từng được mệnh danh là thủ đô kháng chiến của miền Nam, nơi khởi nguồn nhiều quyết sách chiến lược dẫn tới thắng lợi thống nhất non sông vào mùa xuân năm 1975.
Vị thế địa chiến lược của Khu di tích Trung ương Cục miền Nam
Sự hình thành và đứng vững suốt mười lăm năm khói lửa của Khu di tích Trung ương Cục miền Nam gắn liền với tầm nhìn chiến lược về địa quân sự của các nhà lãnh đạo cách mạng. Giữa bối cảnh chiến tranh ác liệt, vùng rừng già biên giới Tân Biên đã trở thành hậu phương trực tiếp và là đầu não chỉ đạo toàn bộ phong trào cách mạng miền Nam từ vĩ tuyến 17 đến mũi Cà Mau.
Địa hình rừng Chàng Riệc và thế trận vùng biên giới
Về mặt vị trí địa lý, quần thể di tích nằm tại khu vực rừng Rùm Đuôn thuộc địa phận xã Tân Lập, huyện Tân Biên, cách trung tâm tỉnh lỵ Tây Ninh khoảng 60 km về phía bắc tây bắc. Khu vực này nằm trọn trong dải rừng già đại ngàn nguyên sinh thuộc hệ sinh thái Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát, nơi nổi tiếng với địa danh lịch sử rừng Chàng Riệc rộng hàng chục ngàn héc-ta chạy dọc theo biên giới Việt Nam - Campuchia.
Đặc điểm địa hình nổi bật của vùng rừng Chàng Riệc và Rùm Đuôn là địa thế bằng phẳng xen lẫn các trảng cỏ ngập nước theo mùa, các con suối tự nhiên uốn lượn và tầng rừng nhiệt đới ba tầng tán dày đặc. Những cây dầu rái, sao đen, cẩm lai cao từ 30 đến 40 mét đan cài vào nhau cùng lớp dây leo, tre gai, mây rừng chằng chịt bên dưới đã tạo thành tấm lá chắn tự nhiên che khuất tầm quan sát từ trên không. Về mặt quân sự, vị trí này nằm ở điểm cuối của tuyến hành lang vận tải chiến lược Trường Sơn nối vào Đông Nam Bộ, đồng thời liên thông chặt chẽ với mạng lưới căn cứ địa trong tỉnh như căn cứ Bời Lời Trảng Bàng Tây Ninh và chiến khu Dương Minh Châu.
Lịch sử hình thành Cục R tại căn cứ Rùm Đuôn
Theo dòng lịch sử cách mạng Việt Nam, tiền thân của cơ quan lãnh đạo tại đây là Xứ ủy Nam Bộ và Trung ương Cục miền Nam thời kỳ kháng chiến chống Pháp (thành lập tháng 1 năm 1951). Bước sang giai đoạn kháng chiến chống Mỹ cứu nước, sau thắng lợi vang dội của phong trào Đồng khởi và chiến thắng Tua Hai Tây Ninh mở màn cho đấu tranh vũ trang toàn miền vào tháng 1 năm 1960, yêu cầu thành lập một cơ quan chỉ đạo tập trung tại chiến trường miền Nam trở nên hết sức cấp thiết.
Thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ III và chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngày 23 tháng 1 năm 1961, Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa III đã quyết định thành lập lại căn cứ Trung ương Cục miền Nam để trực tiếp chỉ đạo công cuộc giải phóng miền Nam. Trong ngôn ngữ mật danh quân sự và điện đài thời bấy giờ, cơ quan Trung ương Cục được gọi tắt bằng mật danh chữ R, từ đó vùng đất rừng Tân Biên đi vào lịch sử với tên gọi huyền thoại là Cục R Tân Biên hay căn cứ R.
Sau thời gian đầu đứng chân tại Mã Đà (Chiến khu Đ), từ năm 1962 đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng năm 1975, cơ quan Trung ương Cục miền Nam đã chọn vùng căn cứ Rùm Đuôn giữa rừng Chàng Riệc làm đại bản doanh lâu dài. Cùng đóng chân trong vùng căn cứ rộng lớn này còn có Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam và Bộ Tư lệnh các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam.
| Hạng mục và phân khu di tích | Vị trí và quy mô bảo tồn | Chức năng lịch sử và giá trị tiêu biểu |
|---|---|---|
| Khu di tích Trung ương Cục miền Nam (Cục R) | Rừng Rùm Đuôn, xã Tân Lập, huyện Tân Biên (diện tích quy hoạch khoảng 70 ha) | Cơ quan Đảng lãnh đạo tối cao trực tiếp chỉ đạo cách mạng miền Nam giai đoạn 1961 - 1975 |
| Khu di tích Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam | Nằm liền kề trong quần thể rừng Chàng Riệc - Tân Lập | Trung tâm đại đoàn kết toàn dân tộc và hoạt động đối ngoại quốc tế dưới sự chủ trì của Luật sư Nguyễn Hữu Thọ |
| Khu di tích Chính phủ Cách mạng lâm thời | Phân bố dọc trục rừng nguyên sinh xã Tân Lập, Tân Biên | Nơi đặt trụ sở điều hành hành chính, ngoại giao và tiếp đón các phái đoàn quốc tế |
| Hệ thống giao thông hào và hầm chữ A | Tổng chiều dài hào chiến đấu hơn 10 km nối liền các lán trại | Mạng lưới phòng thủ liên hoàn dưới lòng đất bảo vệ an toàn trước bom pháo và phi cơ B-52 |
| Khu Nhà trưng bày và Tượng đài kỷ niệm | Cửa ngõ dẫn vào khu vực rừng di tích lịch sử | Trưng bày gần 1.000 hiện vật gốc, sa bàn điện tử 3D và phù điêu tái hiện lịch sử căn cứ R |
Quy hoạch kiến trúc trong Khu di tích Trung ương Cục miền Nam
Khi bước chân vào không gian rừng già của Khu di tích Trung ương Cục miền Nam, khách tham quan và các nhà nghiên cứu đều ngỡ ngàng trước nghệ thuật kiến trúc quân sự ngụy trang tài tình của quân và dân ta. Toàn bộ khu căn cứ được quy hoạch khoa học theo nguyên tắc bí mật, cơ động, hòa mình tuyệt đối vào thiên nhiên mà không làm biến dạng cảnh quan rừng nguyên sinh.
Ba phân khu chức năng và hệ thống giao thông hào
Tổng thể quy hoạch mặt bằng của khu di tích hiện nay được bảo tồn và phục dựng trên diện tích khoảng 70 héc-ta rừng đặc dụng, chia thành ba phân khu chức năng rõ rệt gồm khu đón tiếp và nhà trưng bày truyền thống, khu tưởng niệm và khu vực bảo tồn di tích gốc dưới tán rừng. Các lán trại, hội trường nhỏ, nhà văn thư, nhà cơ yếu và trạm xá được bố trí phân tán cách nhau từ 50 đến 100 mét dưới những vòm cây cổ thụ rậm rạp nhất.
Kết nối toàn bộ các ngôi nhà lá đơn sơ ấy thành một chỉnh thể phòng thủ vững chắc là hệ thống giao thông hào có tổng chiều dài hàng chục ki-lô-mét uốn lượn quanh các gốc cây lớn, đào sâu khoảng 1,2 đến 1,5 mét, cứ cách một đoạn ngắn lại bố trí một hố chiến đấu cá nhân và hầm trú ẩn chữ A nửa chìm nửa nổi. Các căn hầm chữ A tại căn cứ R được thiết kế kiên cố bằng những thân cây gỗ dầu, gỗ sao ghép khít vào nhau theo hình tam giác cân để triệt tiêu lực ép của bom đạn, bên trên đắp đất sét dày từ 0,8 đến 1,2 mét xen lẫn lá cây khô ngụy trang, có cửa hầm thông trực tiếp từ giường ngủ và bàn làm việc xuống nhánh hào thoát hiểm.

Kỹ thuật dựng nhà lá trung quân và bếp Hoàng Cầm
Một trong những nét độc đáo nhất về kiến trúc dân gian ứng dụng trong quân sự tại đây chính là những ngôi nhà lá trung quân mộc mạc nhưng cực kỳ bền bỉ. Toàn bộ khung cột, kèo, đòn tay của nhà làm việc và hội trường đều được tận dụng từ cây gỗ rừng và tre tầm vông sẵn có tại chỗ, liên kết bằng dây mây rừng dẻo dai thay cho đinh sắt. Phần mái nhà được lợp hoàn toàn bằng lá trung quân — loài cây dây leo mọc tự nhiên trong rừng Tây Ninh có phiến lá dai, dày, giữ cho không gian bên trong luôn mát mẻ, chống mục nát suốt hàng chục năm và có khả năng chống cháy lan rất hiệu quả.
Gắn liền với khu nhà ở là hệ thống nhà ăn tập thể và bếp Hoàng Cầm — sáng kiến kỹ thuật hậu cần nổi tiếng giúp nuôi quân an toàn giữa rừng sâu. Bếp được đào âm dưới lòng đất, từ bầu bếp chính dẫn ra hệ thống rãnh thoát khói dài hàng chục mét chạy ngoằn ngoèo dưới mặt đất, bên trên phủ cành cây và lớp đất ẩm tưới nước. Khi đun nấu, khói nóng đi qua các đường rãnh dài bị làm lạnh và hấp thụ hết muội than, chỉ tỏa ra mặt đất như một làn sương mỏng nhẹ tan ngay vào độ ẩm của rừng già.
Dấu ấn nhân vật lịch sử tại Khu di tích Trung ương Cục miền Nam
Mỗi căn nhà mái lá, mỗi gốc cây cổ thụ trong Khu di tích Trung ương Cục miền Nam đều gắn liền với tên tuổi và cuộc đời hoạt động của những nhà lãnh đạo kiệt xuất của Đảng, Nhà nước và Quân đội nhân dân Việt Nam trong thế kỷ XX.
Nơi làm việc của các đồng chí lãnh đạo tiền bối
Trải qua mười lăm năm tồn tại (1961 - 1975), căn cứ R là nơi gắn bó mật thiết của các vị Bí thư Trung ương Cục qua các thời kỳ cùng nhiều ủy viên Bộ Chính trị, tướng lĩnh quân đội. Tại phân khu bảo tồn di tích gốc hôm nay, du khách có thể trực tiếp chiêm ngưỡng ngôi nhà làm việc giản dị của đồng chí Nguyễn Văn Linh (nguyên Bí thư Trung ương Cục miền Nam giai đoạn 1961 - 1964), cụm nhà ở và làm việc của đồng chí Phạm Hùng (Bí thư Trung ương Cục miền Nam giai đoạn 1967 - 1975), đồng chí Võ Văn Kiệt, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, Thượng tướng Trần Văn Trà và nữ tướng Nguyễn Thị Định — Phó Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam.
Bên cạnh đó, khu căn cứ Mặt trận Dân tộc Giải phóng liền kề còn lưu giữ trọn vẹn dấu ấn của Luật sư Nguyễn Hữu Thọ và Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát. Dưới những mái nhà lá trung quân đơn sơ ấy, kết nối trực tiếp với sự chỉ đạo chiến lược từ Trung ương Đảng ở Hà Nội và Tổng Bí thư Lê Duẩn, Trung ương Cục miền Nam đã cụ thể hóa đường lối kháng chiến thành các nghị quyết sát đúng với thực tiễn chiến trường, cùng sự che chở kiên trung của Đảng bộ và nhân dân địa phương nối tiếp tinh thần của liệt sĩ Hoàng Lê Kha.

Những chiến dịch lớn đánh bại cuộc càn Junction City
Lịch sử bảo vệ căn cứ Bắc Tây Ninh đã ghi lại những trang sử quân sự hào hùng, tiêu biểu nhất là cuộc chiến đấu đánh bại cuộc hành quân càn quét quy mô lớn mang tên Junction City vào mùa khô năm 1967. Với mục tiêu tìm diệt cơ quan đầu não Trung ương Cục miền Nam tại vùng rừng Bắc Tây Ninh, đối phương đã huy động hơn 45.000 quân cùng hàng ngàn xe tăng, thiết giáp và máy bay chiến lược B-52 bao vây khu vực Tân Biên.
Dưới sự chỉ đạo trực tiếp và bình tĩnh của Trung ương Cục và Bộ Chỉ huy Miền, quân và dân Tây Ninh cùng các đơn vị chủ lực đã vận dụng sáng tạo thế trận chiến tranh nhân dân dựa vào hệ thống ấp chiến đấu liên hoàn, hầm hào địa đạo và rừng rậm Chàng Riệc. Sau 53 ngày đêm chiến đấu kiên cường từ tháng 2 đến tháng 4 năm 1967, lực lượng kháng chiến đã bảo vệ nguyên vẹn tuyệt đối an toàn cho toàn bộ cơ quan lãnh đạo, tạo tiền đề chỉ đạo cuộc Tổng tiến công Xuân Mậu Thân 1968, chiến dịch Nguyễn Huệ năm 1972 và đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử mùa xuân năm 1975.
Giá trị bảo tồn di sản của Khu di tích Trung ương Cục miền Nam
Ngày nay, Khu di tích Trung ương Cục miền Nam đã trở thành một quần thể di sản lịch sử - văn hóa và sinh thái rừng đặc dụng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng của vùng Đông Nam Bộ và cả nước.
Không gian trưng bày hiện vật và sa bàn căn cứ
Ghi nhận giá trị lịch sử to lớn của khu căn cứ cách mạng, ngày 10 tháng 5 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Căn cứ Trung ương Cục miền Nam là Di tích Quốc gia đặc biệt. Khu vực Nhà trưng bày truyền thống tại di tích hiện lưu giữ và giới thiệu gần một ngàn hình ảnh, tài liệu mật và hiện vật gốc gắn liền với đời sống sinh hoạt, chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ tại chiến khu xưa, nổi bật với hệ thống sa bàn điện tử kết hợp công nghệ trình chiếu 3D mapping tái hiện trực quan toàn bộ cấu trúc địa hình rừng Chàng Riệc và diễn biến cuộc chiến đấu bảo vệ căn cứ năm 1967.
- Khu Nhà tưởng niệm trang nghiêm: Nơi dâng hương tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí lãnh đạo Trung ương Cục và hàng vạn anh hùng liệt sĩ đã hiến dâng tuổi xuân cho nền hòa bình dân tộc.
- Hệ thống hiện vật gốc quý giá: Trưng bày máy chữ, máy in roneo, đài phát thanh Giải phóng, súng tự chế, bi đông nước, chiếc gậy mây và bộ bàn ghế tre của các đồng chí lãnh đạo.
- Tuyến đường mòn di sản dưới tán rừng: Kết nối nguyên trạng nhà làm việc của các đồng chí Nguyễn Văn Linh, Phạm Hùng, Võ Văn Kiệt, Nguyễn Chí Thanh, Trần Văn Trà cùng hệ thống giao thông hào và hầm chữ A.
- Không gian sinh thái rừng biên giới: Bảo tồn quần thể cây cổ thụ di sản và hệ động thực vật rừng nguyên sinh vùng bắc Tân Biên gắn liền với cảnh quan hàng cây thốt nốt Tân Biên Tây Ninh dọc miền biên viễn.
Biểu tượng giáo dục truyền thống hòa bình vùng biên viễn
Không chỉ là một bảo tàng lịch sử giữa rừng già, khu di tích còn là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước, ý chí tự lực tự cường và tinh thần nhân văn, yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Sự kết hợp hài hòa giữa công tác bảo tồn nguyên trạng di tích lịch sử cách mạng với nhiệm vụ giữ gìn đa dạng sinh học rừng đặc dụng đã tạo nên sức sống bền vững cho di sản vùng biên.
Đồng hành cùng chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa - lịch sử địa phương, chuyên trang Tây Ninh NSSC liên tục số hóa hệ thống dữ liệu di sản nhằm phục vụ cộng đồng nghiên cứu và thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững. Trải qua bao biến thiên của thời gian, Khu di tích Trung ương Cục miền Nam vẫn mãi tỏa sáng như một biểu tượng bất diệt của trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng hòa bình trên mảnh đất Tây Ninh kiên cường.
NSSC Tây Ninh
tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tây Ninh.
Bài liên quan
Tây Ninh: quản lý lô và diễn tập thu hồi cho cơ sở thực phẩm nhỏ
Quản lý lô và diễn tập thu hồi giúp cơ sở thực phẩm nhỏ tại Tây Ninh truy tìm nguyên liệu, theo dõi điểm đến và chủ động xử lý khi có phản ánh về sản phẩm.
Quà thực phẩm Tây Ninh: chọn kết cấu hộp trước khi in số lượng lớn
Chọn kết cấu hộp quà thực phẩm Tây Ninh phù hợp, thử mẫu trắng và tính đúng chi phí bao bì để bảo vệ sản phẩm, hạn chế tồn kho trước khi in số lượng lớn.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



