Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát - Lá phổi xanh chuyển tiếp nơi biên viễn Tây Ninh
NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Men theo những dải đất phù sa cổ thoải dần từ sườn nam cao nguyên xuống vùng đồng bằng hạ lưu sông Vàm Cỏ, Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát hiện lên như một bức trường thành sinh thái xanh thẳm che chở miền biên viễn Tân Biên. Dưới tán cổ thụ họ Dầu vươn cao hàng chục mét xen lẫn những bàu nước ngập lụt theo mùa, nhịp đập hoang dã của tự nhiên cùng ký ức hào hùng một thời kháng chiến vẫn âm thầm hòa quyện qua bao thập kỷ.
Địa thế chuyển tiếp và lịch sử Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát
Tọa lạc trên địa bàn các xã Tân Lập, Tân Bình, Hòa Hiệp và Thạnh Tây thuộc huyện Tân Biên cùng một phần huyện Tân Châu, Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát sở hữu vị trí địa sinh thái đặc biệt ở phía bắc tỉnh Tây Ninh. Khu rừng đóng vai trò là gạch nối tự nhiên giữa cao nguyên Nam Trung Bộ, miền Đông Nam Bộ và vùng trũng ngập nước Đồng bằng sông Cửu Long.
Vùng đệm địa mạo nơi thượng nguồn sông biên giới
Về mặt kiến tạo địa chất và địa mạo, toàn bộ diện tích tự nhiên của Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát nằm trên bề mặt bình nguyên bóc mòn - tích tụ bằng phẳng, hình thành chủ yếu từ trầm tích phù sa cổ kỷ Đệ Tứ kết hợp với phù sa mới dọc các thung lũng sông suối. Độ cao địa hình toàn khu vực dao động rất nhỏ, trung bình chỉ từ 5 mét đến 20 mét so với mực nước biển, tạo nên dáng vẻ của một vùng rừng đất thấp hơi gợn sóng nhẹ xen kẽ các dải gò đồi thấp và những vùng trũng lòng chảo ngập nước theo mùa. Nền thổ nhưỡng phân hóa thành ba nhóm đất chính gồm đất xám trên phù sa cổ thoát nước tốt ở các gò cao, đất phù sa glây hóa dọc bờ sông suối và đất phèn tiềm tàng tại các bàu trũng nội địa.
Đặc trưng thủy văn nổi bật nhất định hình diện mạo sinh thái khu rừng chính là đoạn thượng nguồn hệ thống sông Vàm Cỏ Đông và sông Vàm Cỏ Tây, nơi dòng Vàm Cỏ Đông chảy từ lãnh thổ Campuchia vào đất Việt Nam và uốn lượn suốt hơn hai mươi cây số dọc ranh giới phía tây nam của vườn. Cùng với dòng sông mẹ hiền hòa là mạng lưới sông suối biên giới và nội địa như sông Đa Ha, suối Tà Nốt, suối Ngô và các bàu nước tự nhiên. Vào mùa mưa từ tháng năm đến tháng mười một, lượng mưa lớn kết hợp nước thượng nguồn đổ về làm ngập úng hàng nghìn héc ta trảng cỏ và rừng tràm thấp; ngược lại, vào mùa khô từ tháng mười hai đến tháng tư năm sau, nắng gió biên thùy làm khô cạn các bàu nông, thúc đẩy quá trình thay lá đồng loạt của thảm thực vật rừng khộp và rừng bán rụng lá.
Hành trình từ rừng đặc dụng đến vườn quốc gia
Lịch sử bảo tồn chính thức của vùng rừng biên giới Tây Ninh bắt đầu ngay sau ngày đất nước thống nhất, khi khu vực Lò Gò - Xa Mát được xác định là khu rừng văn hóa - lịch sử - môi trường nhằm bảo vệ sinh cảnh rừng tự nhiên gắn liền với các di tích căn cứ kháng chiến. Ngày 9 tháng 8 năm 1986, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 194/CT công nhận khu rừng cấm Lò Gò - Xa Mát với diện tích ban đầu khoảng 10.000 héc ta. Trải qua hơn một thập kỷ khoanh nuôi phục hồi các sinh cảnh rừng từng chịu tác động của chiến tranh, thảm thực vật tại đây đã tái sinh mạnh mẽ, trở thành nơi trú ngụ an toàn cuối cùng của nhiều loài thú lớn và chim nước quý hiếm tại miền Đông Nam Bộ.
Bước ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển diễn ra vào ngày 12 tháng 7 năm 2002, khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 91/2002/QĐ-TTg chuyển hạng Khu bảo tồn thiên nhiên Lò Gò - Xa Mát thành Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát với quy mô 18.765 héc ta. Đến năm 2020, nhằm thống nhất quản lý hệ sinh thái rừng liền dải trên địa bàn huyện Tân Biên và Tân Châu, chính quyền tỉnh Tây Ninh đã sáp nhập thêm phần diện tích rừng Chàng Riệc vào lâm phần của vườn, nâng tổng diện tích quản lý lên hơn 30.022 héc ta. Hiện nay, toàn vườn được quy hoạch thành ba phân khu chức năng gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt rộng hơn 10.615 héc ta, phân khu phục hồi sinh thái rộng hơn 19.270 héc ta và phân khu dịch vụ - hành chính rộng hơn 130 héc ta.
Đa dạng sinh học đặc sắc tại Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát
Nhờ nằm ngay tại giao điểm chuyển tiếp giữa ba vùng sinh thái lớn là Nam Trường Sơn, Đông Nam Bộ và vùng đất ngập nước Đồng Tháp Mười, Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát sở hữu cấu trúc thảm thực vật đa dạng bậc nhất trên nền địa hình đất thấp. Sự đan xen giữa những vạt rừng cao ráo trên đất xám và những trảng lầy ngập nước theo mùa đã kiến tạo nên nơi hội tụ của hàng nghìn loài sinh vật nhiệt đới.
Quần xã thực vật họ Dầu và thảo dược quý
Theo các công trình điều tra thực vật học, hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu vườn đã ghi nhận hơn 934 loài thuộc 518 chi và 138 họ thực vật. Chiếm diện tích lớn nhất là kiểu rừng bán rụng lá nhiệt đới và rừng lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới đất thấp với sự thống trị của các loài cây gỗ lớn thuộc họ Dầu (Dipterocarpaceae) và họ Đậu (Fabaceae). Ở tầng vượt tán cao từ 25 mét đến 35 mét, những quần thể cây dầu rái, dầu song nàng, dầu trà beng, dầu lông, sao đen và vên vên vươn thẳng lên bầu trời, tạo nên mái vòm xanh mát che phủ tầng cây gỗ nhỡ bên dưới gồm cẩm lai, gõ đỏ, giáng hương, sến mủ, bình linh và bằng lăng nước.
Cấu trúc thảm rừng tại đây thể hiện sự phân hóa sinh cảnh rõ nét theo độ cao địa hình và chế độ ngập nước:
- Kiểu rừng kín thường xanh ẩm nhiệt đới đất thấp: Phân bố dọc theo các triền sông suối lớn có độ ẩm cao quanh năm với các loài cây gỗ quý như sao đen, dầu nước, vên vên và gõ đỏ.
- Kiểu rừng thưa cây họ Dầu và rừng bán rụng lá: Chiếm tỷ lệ diện tích lớn nhất trên nền đất xám phù sa cổ, nơi các loài dầu trà beng, dầu đồng, căm xe đồng loạt trút lá vào mùa khô để thích nghi với điều kiện nắng hạn.
- Hệ thực vật thảo dược và thực vật thủy sinh vùng trảng lầy: Quy tụ hơn 350 loài cây thuốc quý cùng các loài địa lan, nắp ấm bắt mồi, hoa nhĩ cán tím và cỏ năng kim mọc dày đặc trên nền cát ẩm ngập nước theo mùa.
| Nhóm sinh vật và phân khu sinh thái | Số lượng loài / quy mô ghi nhận | Loài đặc hữu và quý hiếm tiêu biểu | Giá trị bảo tồn khoa học và sinh thái |
|---|---|---|---|
| Hệ thực vật bậc cao có mạch | 934 loài thuộc 518 chi, 138 họ | Cây dầu rái, sao đen, vên vên, cẩm lai, gõ đỏ, giáng hương, nắp ấm | Mẫu chuẩn rừng chuyển tiếp đất thấp giữa cao nguyên và đồng bằng Nam Bộ |
| Khu hệ thú (Mammalia) | 42 loài thuộc 7 bộ thú | Voọc chà vá chân đen, voọc bạc Đông Dương, cu li nhỏ, gấu ngựa, sói đỏ | Bảo tồn quần thể linh trưởng nguy cấp trên địa hình rừng bằng phẳng biên giới |
| Khu hệ chim rừng và chim nước | 203 loài thuộc 49 họ, 16 bộ | Sếu đầu đỏ, giang sen, già đẫy nhỏ, gà lôi hông tía, hồng hoàng, cò nhạn | Vùng chim quan trọng (IBA) quốc tế và trạm dừng chân của chim nước di cư |
| Hệ bò sát và lưỡng cư | 59 loài bò sát, 23 loài lưỡng cư | Trăn đất, rắn hổ chúa, rùa răng, rùa hộp lưng đen, kỳ đà vân | Duy trì cân bằng lưới thức ăn tại các sinh cảnh rừng ẩm và đầm lầy nội địa |
| Khu hệ cá và côn trùng | 88 loài cá, trên 128 loài côn trùng | Cá hô, cá chạch lửa, cá lăng, cá chốt, bướm phượng cánh chim | Bảo vệ nguồn lợi thủy sản tự nhiên của lưu vực sông Vàm Cỏ Đông - Mê Kông |

Hình 1 - Sinh cảnh trảng cỏ ngập nước theo mùa nằm xen giữa thảm rừng bán rụng lá tại Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát.
Khu hệ linh trưởng quý hiếm và chim nước di cư
Tương xứng với sự phong phú của thảm thực vật đa tầng là khu hệ động vật hoang dã mang đậm dấu ấn giao thoa giữa vùng rừng núi Trường Sơn và vùng sông nước Cửu Long. Trong số 42 loài thú đã được ghi nhận tại Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát, nhóm linh trưởng chiếm vị trí đặc biệt quan trọng với sự hiện diện của quần thể voọc chà vá chân đen (Pygathrix nigripes), voọc bạc Đông Dương (Trachypithecus germaini), khỉ đuôi lợn, khỉ đuôi dài và cu li nhỏ quý hiếm. Khác với những quần thể linh trưởng sống trên núi đá cao ở Tây Nguyên, đàn voọc chà vá chân đen tại Lò Gò - Xa Mát đã thích nghi hoàn hảo với sinh cảnh rừng bằng phẳng đất thấp, thường di chuyển theo từng đàn trên vòm tán cao của những rặng sao đen, vên vên và cây dầu rái ven suối để tìm kiếm lá non và quả rừng.
Đối với khu hệ chim, tổ chức BirdLife International đã công nhận lâm phần của vườn là một trong những Vùng chim quan trọng (Important Bird Area - IBA) của Việt Nam với hơn 203 loài chim cư trú và di cư. Nhờ hệ thống bàu nước và trảng lầy rộng lớn giàu củ năng, cá tôm và ốc nước ngọt, nơi đây trở thành bãi đáp kiếm ăn trung chuyển chiến lược trên hành lang di cư từ lưu vực hồ Tonle Sap (Campuchia) về vùng Đồng Tháp Mười, kết nối chặt chẽ với sinh cảnh của khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen ở hạ nguồn. Vào thời điểm chuyển mùa từ cuối mùa mưa sang mùa khô, các trảng đất ngập nước trong vườn thường xuyên đón nhận sự xuất hiện của các loài chim nước cỡ lớn nằm trong Sách Đỏ thế giới như sếu đầu đỏ (hạc cổ trụi), giang sen, già đẫy Java, cò nhạn (cò ốc), điền điển cùng các loài chim rừng quý hiếm như gà tiền mặt đỏ, gà lôi hông tía và chim hồng hoàng.
Không gian cảnh quan và di tích Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát
Bên cạnh giá trị cốt lõi về bảo tồn nguồn gen sinh học, không gian nội vi của Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát còn mở ra những bức tranh cảnh quan tự nhiên nguyên sơ kết hợp cùng quần thể di tích lịch sử cách mạng đặc biệt cấp quốc gia. Mỗi con suối, trảng rừng và tán cây đại thụ nơi đây đều gắn liền với những câu chuyện thiên nhiên và lịch sử hào hùng của vùng đất biên thùy Tây Ninh.
Mạch nguồn suối Đa Ha và trảng cỏ ngập nước
Điểm nhấn cảnh quan sinh thái đặc sắc nhất bên trong khu vườn là sự chuyển tiếp hài hòa giữa những vạt rừng già rợp bóng cây cổ thụ và hệ thống trảng cỏ ngập nước mênh mông rộng từ vài chục đến hàng trăm héc ta như trảng Tà Nốt, trảng Lò Gò, trảng Bà Điết, bàu Đưng và bàu Tròn. Vào mùa mưa lũ, nước từ các mạch ngầm và khe suối dâng tràn biến các trảng cỏ thành những mặt hồ phẳng lặng soi bóng rừng tràm, nơi hoa súng rừng, bông trang nước và cỏ năng khoe sắc. Khi mùa khô đến, nước rút dần để lộ lớp bùn khoáng màu mỡ, kích thích thảm cỏ non và hoa nhĩ cán tím, hoa Hoàng đầu ấn vàng rực nở phủ kín mặt trảng như những tấm thảm gấm giữa lòng rừng thẳm.
Chảy xuyên qua những cánh rừng nguyên sinh ở phía bắc vườn là dòng suối Đa Ha quanh năm mát lành cùng nhánh thượng nguồn sông Vàm Cỏ Đông uốn lượn dưới vòm lá rừng rậm rạp. Dọc theo hai bên bờ suối Đa Ha và sông Vàm Cỏ Đông, hệ thực vật ven sông gồm những gốc trâm nước, lộc vừng cổ thụ, gáo vàng và rặng mây nước đan cài vào nhau tạo thành những đường hầm xanh mát in bóng xuống mặt nước. Dòng chảy thượng nguồn giàu phù sa này là cái nôi sinh sản tự nhiên của 88 loài cá nước ngọt thuộc hệ cá sông Mê Kông, trong đó có những loài thủy sản bản địa gắn liền với văn hóa ẩm thực dân dã của cư dân ven sông như cá lăng, cá chạch lấu và nguồn nguyên liệu tự nhiên làm nên món canh chua cá chốt Vàm Cỏ nức tiếng miền biên giới.
Chiếc nôi che chở các cơ quan đầu não kháng chiến
Không chỉ là một bảo tàng tự nhiên sống động, dải rừng già Lò Gò - Xa Mát và rừng Chàng Riệc liền kề còn là vùng căn cứ địa cách mạng kiên cường bậc nhất miền Nam trong suốt cuộc kháng chiến giành độc lập và thống nhất đất nước. Nhờ địa thế hiểm yếu giáp biên giới, tầng tán rừng nhiều lớp che khuất tầm nhìn trên không nhưng địa hình mặt đất lại bằng phẳng, dễ đào công sự và giao thông hào ngầm, nơi đây đã được lựa chọn làm đại bản doanh an toàn của Khu di tích Trung ương Cục miền Nam. Dưới những tán rừng dầu, rừng sao dày đặc thuộc lâm phần của vườn hiện vẫn bảo tồn nguyên vẹn hàng loạt địa điểm lịch sử gắn liền với hoạt động của căn cứ Trung ương Cục miền Nam giai đoạn từ năm 1961 đến năm 1975.
Chính tại không gian rừng lịch sử này, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Nguyễn Hữu Thọ cùng các nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối đã đặt trụ sở làm việc, tổ chức các kỳ đại hội lịch sử và hoạch định những quyết sách chiến lược dẫn tới thắng lợi mùa Xuân năm 1975. Bên trong lâm phần của vườn còn lưu giữ căn cứ Đài Phát thanh Giải phóng, Thông tấn xã Giải phóng, Ban Tuyên huấn, Ban An ninh và hệ thống đường giao liên huyết mạch. Ngày nay, những mái nhà lá trung quân giản dị, hệ thống hầm chữ A và hào chiến đấu nằm ẩn mình dưới tán cổ thụ trở thành biểu tượng sâu sắc cho sự gắn kết giữa thiên nhiên đại ngàn với ý chí bảo vệ nền hòa bình, độc lập tự do của dân tộc Việt Nam.
Vị thế Vườn Di sản ASEAN của Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát
Vượt ra khỏi phạm vi một khu rừng đặc dụng cấp quốc gia, những nỗ lực bền bỉ trong công tác bảo tồn nguyên trạng hệ sinh thái vùng chuyển tiếp đã đưa Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát vươn lên tầm vóc khu vực. Sự kết hợp hài hòa giữa quản trị lâm nghiệp bền vững với việc gìn giữ bản sắc văn hóa cộng đồng vùng đệm đã tạo nên mô hình bảo tồn mẫu mực tại Đông Nam Á.
Dấu mốc vinh danh Vườn Di sản ASEAN năm 2019
Tháng 10 năm 2019, tại Hội nghị Bộ trưởng Môi trường các nước ASEAN lần thứ 15 tổ chức tại thành phố Siem Reap (Campuchia), Trung tâm Đa dạng sinh học ASEAN (ACB) đã chính thức trao bằng công nhận Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát là Vườn Di sản ASEAN (ASEAN Heritage Park). Đây là khu bảo tồn thiên nhiên thứ tám của Việt Nam vinh dự đón nhận danh hiệu cao quý này và là Vườn Di sản ASEAN đầu tiên trên dải đất rừng chuyển tiếp biên giới tỉnh Tây Ninh. Để vượt qua quy trình thẩm định khoa học của Hội đồng ASEAN, khu vườn đã đáp ứng trọn vẹn các tiêu chí cốt lõi về tính toàn vẹn sinh thái, tính đại diện cho sinh cảnh rừng bán thường xanh đất thấp, mức độ đa dạng sinh học cao và năng lực thực thi kế hoạch quản lý bảo tồn dài hạn.
Danh hiệu Vườn Di sản ASEAN không chỉ khẳng định giá trị độc bản của hệ sinh thái rừng họ Dầu và vùng đất ngập nước thượng nguồn sông Vàm Cỏ Đông, mà còn mở ra cơ hội hợp tác nghiên cứu khoa học xuyên biên giới nhằm bảo vệ các hành lang di cư của động vật hoang dã trên bán đảo Đông Dương. Tại phân khu dịch vụ - hành chính của vườn, Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật cùng vườn thực vật sưu tập nguồn gen đang hoạt động tích cực trong việc tiếp nhận, phục hồi tập tính tự nhiên và tái thả về rừng hàng trăm cá thể thú, chim, bò sát quý hiếm mỗi năm, góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái bền vững cho toàn vùng Đông Nam Bộ.
Không gian văn hóa cộng đồng Khmer và người Tà Mun
Bao bọc quanh vùng đệm của Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát trên địa bàn huyện Tân Biên và Tân Châu là không gian sinh tụ lâu đời của cộng đồng cư dân đa dân tộc, trong đó có đồng bào người Việt, người Khmer và người Tà Mun cùng chung sống đoàn kết, hòa hợp. Dọc theo các xã vùng biên giới Tân Lập, Hòa Hiệp và Thạnh Tây, cảnh quan nông thôn hiện lên bình yên với những hàng cây thốt nốt Tân Biên Tây Ninh vươn cao giữa cánh đồng lúa và nếp nhà sàn truyền thống. Không xa ranh giới phía nam của khu rừng, vùng đất Tân Biên còn lưu giữ dấu tích nền văn minh cổ đại qua công trình tháp cổ Chót Mạt Tân Biên Tây Ninh có niên đại từ thế kỷ VIII, minh chứng cho bề dày lịch sử cư trú liên tục hàng thiên niên kỷ bên dòng Vàm Cỏ Đông.
Trong đời sống tinh thần của các phum sóc người Khmer tại vùng đệm quanh rừng, những lễ hội nông nghiệp truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sêne Đôlta và nghệ thuật trình diễn múa trống Chhay-dăm luôn rộn ràng âm hưởng núi rừng. Người dân bản địa nơi đây từ bao đời đã hình thành ý thức tôn trọng tự nhiên, chỉ thu hái măng rừng, nấm mối, mật ong và thảo dược theo mùa mà không xâm hại đến cây gỗ lớn hay thú rừng đang kỳ sinh sản. Những giá trị sinh thái, lịch sử và văn hóa cộng đồng đặc sắc của khu vườn hiện được hệ thống hóa toàn diện trên cổng thông tin Tây Ninh NSSC nhằm phục vụ công tác nghiên cứu khoa học và lan tỏa di sản bản địa.
Khép lại hành trình khám phá bức tranh thiên nhiên kỳ vĩ nơi biên cương Tổ quốc, Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát xứng đáng là viên ngọc sinh thái vô giá kết tinh giữa rừng già chuyển tiếp, dòng chảy thượng nguồn Vàm Cỏ Đông và trang sử cách mạng hào hùng. Sự trường tồn của những cánh rừng dầu cổ thụ, những trảng cỏ ngập nước theo mùa cùng danh hiệu Vườn Di sản ASEAN cao quý sẽ mãi là niềm tự hào và nguồn cảm hứng sống xanh bền vững cho các thế hệ mai sau khi hướng về vùng đất Tây Ninh kiên cường.
NSSC Tây Ninh
tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tây Ninh.
Bài liên quan
Khu di tích Trung ương Cục miền Nam - Thủ đô kháng chiến giữa rừng Chàng Riệc
Khu di tích Trung ương Cục miền Nam nằm ẩn mình giữa rừng nguyên sinh Chàng Riệc Tây Ninh. Khám phá kiến trúc nhà lá trung quân, giao thông hào và dấu ấn lịch sử.
Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh - Kiệt tác kiến trúc tâm linh giao thoa Đông Tây
Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh gây ấn tượng với kiến trúc Tam Đài rực rỡ sắc màu. Khám phá nghệ thuật chạm khắc cột rồng, quả Càn Khôn và triết lý Tam giáo quy nguyên.
Hồ Dầu Tiếng - Biển hồ nhân tạo kỳ vĩ soi bóng núi Bà Đen Tây Ninh
Hồ Dầu Tiếng là hồ nước nhân tạo lớn nhất Việt Nam tại thượng nguồn sông Sài Gòn. Khám phá công trình thủy lợi, đảo Nhím và cảnh quan non nước Tây Ninh.



