Làng chiếu lác Cần Đước - Di sản dệt chiếu thủ công trăm năm phương Nam
NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Dọc theo đôi bờ sông Vàm Cỏ hiền hòa chở nặng phù sa, câu hò sông nước Nam Bộ dường như vẫn hòa cùng tiếng lách cách của thoi đưa bên mái nhà tranh. Tại vùng hạ lưu màu mỡ, làng chiếu lác Cần Đước đã trải qua bao thăng trầm lịch sử để bồi đắp nên một không gian thủ công đặc sắc. Từng phiến chiếu trải ra là kết tinh của lòng kiên nhẫn, sự tài hoa cùng tình yêu tha thiết với từng sợi cây đồng nội quê hương.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng chiếu lác Cần Đước
Hành trình phát triển của nghề dệt chiếu nơi hạ lưu sông nước gắn liền mật thiết với bước chân khai hoang mở cõi của tiền nhân trên vùng đất phương Nam. Từ những manh chiếu thô sơ ban đầu phục vụ đời sống gia đình, người dân nơi đây đã từng bước biến sản vật đồng bưng thành một nghề thủ công truyền thống danh tiếng, định hình nên bản sắc văn hóa độc đáo của làng chiếu lác Cần Đước.
Dấu ấn tiền nhân thời khai hoang mở cõi
Vào khoảng cuối thế kỷ XVII và đầu thế kỷ XVIII, theo dòng di dân từ miền Trung vào phương Nam tìm miền đất mới lập nghiệp, các bậc tiền nhân đã dừng chân bên dải đất bồi ven sông Vàm Cỏ. Thiên nhiên thuở ấy còn hoang sơ với bạt ngàn đầm lầy, lau sậy và phèn mặn bao phủ. Tuy nhiên, điều kiện thủy thổ khắc nghiệt ấy lại là môi trường lý tưởng cho loài cây lác tự nhiên sinh sôi nảy nở xanh tốt khắp các triền bãi.
Nhận thấy thân lác dẻo dai, ruột xốp nhẹ và có khả năng cách nhiệt tốt, những cư dân đầu tiên đã sáng tạo cách thu hoạch, chẻ sợi và phơi khô để đan thành những tấm lót lưng che mưa chắn gió. Trải qua nhiều đời tích lũy kinh nghiệm, chiếc khung cửi bằng gỗ thô mộc dần được cải tiến hoàn thiện, đưa việc đan lát thủ công phát triển thành nghề dệt chiếu quy củ. Những xóm nghề đầu tiên tại Long Cang, Long Định dần hình thành, biến vùng đất ven sông thành trung tâm sản xuất chiếu lác trù phú bậc nhất Nam Bộ thời bấy giờ.
Vị thế của nghề dệt chiếu trong nếp sống phương Nam
Trong đời sống văn hóa cổ truyền của người dân Nam Bộ, chiếc chiếu lác giữ một vị trí thiêng liêng và vô cùng gần gũi. Chiếu hiện diện từ thuở ấu thơ nằm nôi, theo suốt tuổi trưởng thành, chứng kiến ngày vui lứa đôi và là nơi gia đình quây quần sau những giờ lao động vất vả trên đồng ruộng. Trong các nghi lễ cưới hỏi cổ truyền, đôi chiếu hoa mới dệt với sắc đỏ tươi thắm cùng hoa văn chữ hỷ luôn là lễ vật trang trọng mang ý nghĩa chúc phúc cho sự gắn kết bền chặt, son sắt trăm năm.
Không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt thường nhật, sản phẩm chiếu của địa phương còn xuôi ngược theo những chuyến ghe bầu dọc hệ thống kênh rạch chằng chịt để cung ứng cho khắp các tỉnh miền Tây và Sài Gòn xưa. Bên cạnh các di sản nổi tiếng như đồn Rạch Cát Cần Đước Long An hay không gian cổ kính tại đình Vạn Phước Cần Đước Long An, nghề dệt chiếu đã trở thành biểu tượng cho sức sống bền bỉ và nét đẹp lao động cần lao của con người phương Nam.

Vùng nguyên liệu tự nhiên tạo nên phẩm chất làng chiếu lác Cần Đước
Chất lượng vượt trội của mỗi chiếc chiếu thành phẩm bắt nguồn từ sự ưu đãi của thiên nhiên và kỹ thuật tuyển chọn nguyên liệu khắt khe của người thợ. Chính dòng nước lợ đặc trưng và thổ nhưỡng ven sông đã tạo nên những sợi lác óng ả, làm tiền đề vững chắc cho uy tín bền lâu của làng chiếu lác Cần Đước suốt hàng trăm năm qua.
Cây lác dẻo dai trên thổ nhưỡng phèn mặn Vàm Cỏ
Khác với cây cói ở đồng bằng Bắc Bộ, cây lác phương Nam sinh trưởng mạnh mẽ tại vùng nước lợ mọc ven triền phù sa màu mỡ của dòng sông Vàm Cỏ. Đặc trưng của vùng đất này là sự giao thoa nhịp nhàng giữa dòng nước ngọt từ thượng nguồn đổ về và thủy triều mặn từ biển dâng lên theo mùa. Điều kiện tự nhiên đặc thù giúp thân lác có độ dẻo dai phi thường, sợi nhuyễn mịn, ruột xốp trắng và ít bị giòn gãy khi phơi khô dưới nắng gắt.
Người nông dân trồng lác phải canh chừng con nước cẩn trọng, chăm sóc từ khi mầm non nhú lên cho đến lúc cây đạt độ cao từ một mét rưỡi đến hai mét. Khi hoa lác bắt đầu trổ bông nhỏ li ti ở ngọn, đó là thời điểm lác tích tụ đủ độ già dặn, vỏ ngoài bóng bẩy và sợi xơ đạt độ dai lý tưởng nhất để bước vào vụ thu hoạch chính trong năm.
Quy trình sơ chế và phơi lác truyền thống
Thu hoạch lác là công đoạn đòi hỏi sức bền và sự khéo léo. Người thợ dùng lưỡi liềm chuyên dụng cắt sát gốc lác, sau đó tiến hành phân loại thân dài, thân ngắn ngay trên đồng bãi. Tiếp theo là khâu chẻ lác, một thao tác đòi hỏi đôi mắt tinh tường và nhát dao dứt khoát. Dụng cụ chẻ là một mảnh kim loại nhỏ có cán gỗ, thợ luồn dao vào giữa thân lác rồi kéo dọc dứt khoát để tách thân cây tròn thành hai nửa đều tăm tắp.
Sau khi chẻ, sợi lác tươi được rải đều phơi trên nền đất sạch hoặc giàn tre dưới nắng rực rỡ từ hai đến ba nắng to. Quá trình phơi khô tự nhiên giúp sợi lác thoát hết hơi ẩm bên trong, chuyển từ màu xanh non sang sắc trắng ngà óng ánh, đồng thời giữ nguyên độ dẻo dai tự nhiên mà không cần bất kỳ chất bảo quản nhân tạo nào.
| Tiêu chí đặc trưng | Chiếu trơn truyền thống | Chiếu hoa Cần Đước | Chiếu in hoa văn |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc nguyên liệu | Sợi lác trắng tự nhiên phơi đủ nắng | Sợi lác nhuộm màu tươi sáng | Sợi lác tuyển chọn dẻo dai |
| Kỹ thuật dệt chủ đạo | Dệt sợi đôi mộc mạc bền chắc | Kỹ nghệ lảy hoa trực tiếp trên khung cửi | Dệt trơn sau đó in họa tiết bản gỗ |
| Họa tiết và hoa văn | Sắc trắng ngà tự nhiên của thân lác | Hoa văn chữ thọ hoặc hoa lá cách điệu | Họa tiết chữ hỷ rồng phượng sinh động |
| Không gian sử dụng | Sinh hoạt thường nhật của gia đình | Dịp lễ Tết và phòng tân hôn cưới hỏi | Không gian thờ tự và quà tặng lưu niệm |
Nghệ thuật tạo tác hoa văn độc bản tại làng chiếu lác Cần Đước
Nếu như khâu chọn lác tạo nên phần cốt lõi bền chắc cho chiếc chiếu thì nghệ thuật phối sắc và thao tác trên khung cửi chính là linh hồn làm nên vẻ đẹp rực rỡ. Mỗi tấm chiếu hoa Cần Đước ra đời là một tác phẩm mỹ thuật dân gian sống động, thể hiện sự thăng hoa tay nghề của các nghệ nhân làng chiếu lác Cần Đước.
Kỹ thuật nhuộm màu thảo mộc tự nhiên
Để có được những tấm chiếu hoa rực rỡ, khâu nhuộm lác tự nhiên đóng vai trò quyết định. Theo phương pháp cổ truyền, người thợ đun sôi phẩm màu trong những chảo gang lớn trên bếp củi rực hồng. Các gam màu chủ đạo thường là đỏ thắm, vàng tươi, xanh lục và tím biếc, tượng trưng cho ngũ hành và ước vọng về sự may mắn, thịnh vượng trong đời sống gia đình.
Những bó lác trắng đã phơi khô được nhúng ngập vào chảo phẩm đang sôi sùng sục, người thợ đảo đều tay trong vài phút để màu ngấm sâu vào từng thớ xơ bên trong. Sau đó, lác được vớt ra rửa sạch lớp phẩm thừa và phơi lại dưới bóng râm hoặc nắng nhẹ. Kỹ thuật nhuộm chuẩn xác giúp sợi lác giữ được độ bóng đẹp, không bị phai màu khi giặt rửa hay ẩm mốc trong suốt quá trình sử dụng lâu dài.
Nghệ thuật lảy hoa và dệt chiếu trên khung cửi
Công đoạn dệt chiếu thủ công luôn cần sự phối hợp ăn ý nhịp nhàng của hai người thợ ngồi đối diện nhau qua chiếc khung cửi dệt chiếu. Người ngồi dệt chính giữ vị trí cầm khổ dập, điều khiển hệ thống sợi trân dệt chiếu (sợi dọc) căng thẳng thớm từ đầu này sang đầu kia. Người phụ dệt ngồi bên cạnh chịu trách nhiệm luồn từng sợi lác mỏng manh qua thoi dệt vào giữa khe sợi trân.
Đặc sắc nhất là kỹ thuật lảy hoa, một đỉnh cao của nghề dệt thủ công phương Nam. Không cần bản vẽ in sẵn, nghệ nhân chỉ dựa vào trí nhớ và sự định vị tinh tế trong tâm tưởng để nhặt từng sợi lác màu đỏ, xanh xen kẽ với sợi lác trắng theo từng nhịp dập thoi. Từng họa tiết chữ Thọ, chữ Hỷ hay hoa cúc cách điệu dần hiện lên sắc nét, đều tăm tắp trên mặt chiếu phẳng lì, minh chứng cho sự thấu hiểu tuyệt đối giữa đôi bàn tay và khối óc của người thợ tài hoa.

Bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản làng chiếu lác Cần Đước
Trước sức ép của các dòng sản phẩm công nghiệp hiện đại, những làng nghề thủ công truyền thống đang đứng trước nhiều thử thách to lớn. Tuy nhiên, bằng niềm tự hào và tình yêu tha thiết với di sản cha ông để lại, các thế hệ nghệ nhân đang nỗ lực tìm kiếm hướng đi mới nhằm giữ vững sức sống cho làng chiếu lác Cần Đước trong thời kỳ hội nhập.
Sức sống của làng nghề truyền thống trước đổi thay
Sự xuất hiện tràn lan của nệm mút, chiếu trúc và chiếu nhựa công nghiệp đã khiến thị trường chiếu lác truyền thống có những giai đoạn thu hẹp đáng kể. Nhiều gia đình trẻ phải chuyển đổi nghề nghiệp để tìm kiếm nguồn thu nhập mới. Thế nhưng, giữa dòng chảy gấp gáp của cuộc sống hiện đại, vẫn còn đó những nghệ nhân cao niên kiên định gắn bó với tiếng thoi đưa thân thuộc bên hiên nhà.
Nhiều cơ sở đã chủ động kết hợp cải tiến máy móc bán tự động để tăng năng suất cho các dòng chiếu trơn thường nhật, đồng thời giữ vững quy trình dệt tay truyền thống cho dòng chiếu hoa mỹ nghệ cao cấp. Cùng với những làng nghề danh tiếng như nghề làm bánh tráng Trảng Bàng, làng nghề đan cần xé Tân Chánh Cần Đước Long An hay làng nghề làm nhang Tây Ninh, nghề chiếu lác khẳng định vị thế bền bỉ của những giá trị thủ công kết tinh từ hồn quê sông nước.
Gắn kết văn hóa làng nghề với du lịch
Nhằm gìn giữ và phát huy giá trị di sản, chính quyền và cộng đồng địa phương đang tích cực triển khai các chương trình bảo tồn văn hóa gắn với tuyến du lịch trải nghiệm sông nước sinh thái. Du khách về miền hạ không chỉ được thưởng thức những sản vật trứ danh như gạo Nàng Thơm Chợ Đào hay lạp xưởng tươi Cần Đước, mà còn có dịp tận mắt chứng kiến bàn tay thoăn thoắt của thợ dệt và tự tay trải nghiệm dập khổ trên khung cửi xưa.
Thông qua mạng lưới thông tin của Tây Ninh NSSC, câu chuyện về dòng sông Vàm Cỏ oai hùng từng gắn liền với chiến công hiển hách của vị anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực cùng nét đẹp mộc mạc của làng nghề thủ công đang được giới thiệu rộng rãi tới bạn bè bốn phương, góp phần thắp sáng niềm tự hào văn hóa dân tộc trong lòng thế hệ trẻ.
Vượt qua những thăng trầm của dòng thời gian, tấm chiếu lác mộc mạc vẫn luôn là chốn nâng niu giấc ngủ thanh bình, gửi gắm tình cảm gia đình ấm áp và đạo lý sống thủy chung son sắt của người phương Nam. Gìn giữ và tôn vinh làng chiếu lác Cần Đước chính là gìn giữ một mảnh hồn làng quê dung dị, để tiếng lách cách của thoi đưa mãi ngân vang như khúc ca lao động bất tận bên dòng sông quê hương.
NSSC Tây Ninh
tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Tây Ninh.
Bài liên quan
Làng trống Bình An - Âm vang di sản thủ công truyền thống nơi đất thánh
Làng trống Bình An lưu giữ gần hai thế kỷ kỹ nghệ bịt trống da trâu và ghép tang gỗ mít độc đáo. Khám phá thanh âm linh thiêng trong đời sống lễ hội Tây Ninh.
Làng nghề làm nhang Tây Ninh - Hương thơm di sản ngát bay nơi đất thánh
Làng nghề làm nhang Tây Ninh gìn giữ nghệ thuật se nhang thủ công từ thảo mộc thanh khiết, kết tinh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia chốn linh thiêng.
Lễ hội Làm Chay - Di sản tri ân nghĩa sĩ yêu nước tại vùng đất Tầm Vu
Lễ hội Làm Chay diễn ra từ 14 đến 16 tháng Giêng tại đình Tân Xuân Tầm Vu nhằm tưởng niệm nghĩa sĩ Đỗ Tường Phong, Đỗ Tường Tự và cầu quốc thái dân an.



