Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Làm Chay - Di sản tri ân nghĩa sĩ yêu nước tại vùng đất Tầm Vu

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014, lễ hội Làm Chay tại vùng đất Tầm Vu là biểu tượng kết tinh giữa đàn lễ trai đàn Phật giáo với truyền thống tôn vinh các bậc nghĩa sĩ chống ngoại xâm.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đoàn chư tăng và các bậc bô lão áo dài khăn đóng trang nghiêm rước tượng Ông Tiêu qua cổng Lễ hội Làm Chay Tầm Vu

Mỗi độ xuân về trên miền hạ lưu sông Vàm Cỏ, câu ca dao xưa lại ngân vang nhắc nhở người dân khắp lục tỉnh Nam Kỳ nhớ ngày mười sáu tháng Giêng tìm về lễ hội Làm Chay nơi thị trấn Tầm Vu, huyện Châu Thành. Không đơn thuần là một đàn lễ cầu siêu và cầu mùa đầu năm theo tín ngưỡng dân gian, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này còn kết tinh lòng biết ơn sâu nặng đối với các bậc nghĩa sĩ yêu nước đã vị quốc vong thân.

Cội nguồn lịch sử yêu nước của lễ hội Làm Chay

Đằng sau tên gọi mộc mạc mang âm hưởng phương ngữ Nam Bộ, kỳ lễ hội rằm tháng Giêng tại vùng đất Tầm Vu ẩn chứa một câu chuyện lịch sử bi tráng từ nửa cuối thế kỷ mười chín. Sự ra đời của lễ hội là minh chứng sống động cho trí tuệ dân gian và tấm lòng thủy chung son sắt của nhân dân đối với những người anh hùng xả thân vì đại nghĩa dân tộc.

Khởi nghĩa của Đỗ Tường Phong và Đỗ Tường Tự

Ngược dòng lịch sử về những năm đầu khi thực dân Pháp đánh chiếm các tỉnh miền Đông Nam Kỳ, vùng đất Tầm Vu – Châu Thành cùng với hạ lưu sông Vàm Cỏ Đông và sông Vàm Cỏ Tây đã sớm trở thành cái nôi của các phong trào kháng chiến bất khuất. Tiếp nối ngọn lửa quật cường từ chiến thắng Nhựt Tảo 1861 của vị anh hùng Nguyễn Trung Trực và cuộc khởi nghĩa của lãnh tụ Trương Công Định và nghĩa quân tại vùng hạ Cần Đước Cần Giuộc, các sĩ phu và nghĩa dân tại tổng Thạnh Hội Hạ đã bí mật chiêu mộ lực lượng đứng lên chống ngoại xâm.

Tiêu biểu nhất trong phong trào yêu nước tại địa phương giai đoạn năm 1878 là hai anh em sĩ phu Đỗ Tường Phong (tức Quản Phong) và Đỗ Tường Tự (tức Quản Tự), những người con ưu tú xuất thân trong một gia đình nho học giàu lòng yêu nước tại vùng Tân Thuận – Tầm Vu. Trước sự đàn áp khốc liệt của chính quyền thực dân, cuộc khởi nghĩa không thành; ông Đỗ Tường Tự bị xử bắn vào giữa năm 1878 tại Tân An, còn người anh là Đỗ Tường Phong cũng anh dũng hy sinh trên pháp trường tại Tầm Vu không lâu sau đó cùng nhiều nghĩa sĩ đồng chí hướng.

Từ đàn lễ cầu siêu đến di sản quốc gia

Sau khi đàn áp cuộc khởi nghĩa, nhà cầm quyền thực dân ban lệnh cấm người dân tổ chức tang lễ hay lập đền thờ tưởng niệm các nghĩa sĩ trận vong. Không khuất phục trước sự cấm đoán, các bậc bô lão và chức sắc tôn giáo tại làng Dương Xuân – Tân Xuân đã khéo léo mượn hình thức lập đàn làm Trai đàn (cúng thí thực cô hồn, cầu siêu bá tánh và xua đuổi dịch bệnh đầu năm theo nghi thức Phật giáo) để hợp thức hóa việc tế lễ, tri ân anh linh hai chí sĩ Đỗ Tường Phong, Đỗ Tường Tự cùng các nghĩa quân.

Trong cách phát âm dân dã của cư dân Nam Bộ, cụm từ Hán Việt làm Trai đàn dần được đọc trại thành tên gọi thân thuộc là lễ hội Làm Chay. Năm 2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa lễ hội Làm Chay tại thị trấn Tầm Vu Châu Thành vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định tinh thần nhân nghĩa và truyền thống tri ân tiền nhân bất diệt.

Không gian đình Tân Xuân và cấu trúc của lễ hội Làm Chay

Được tổ chức định kỳ hằng năm từ ngày mười bốn đến đêm ngày 16 tháng Giêng âm lịch, mùa lễ hội đầu xuân tại Tầm Vu kiến tạo nên một không gian văn hóa cộng đồng rộng lớn kết nối cả đường bộ lẫn đường sông. Không gian thực hành di sản nơi đây là sự phối hợp nhịp nhàng giữa các thiết chế tín ngưỡng đa dạng.

Trục di tích đình Tân Xuân và chùa Linh Phước

Trung tâm điều phối và cử hành các nghi lễ chính của lễ hội Làm Chay là quần thể di tích đình Tân Xuân tọa lạc ngay trung tâm thị trấn Tầm Vu Châu Thành. Ngôi đình cổ kính này không chỉ là nơi thờ Thành hoàng Bổn cảnh trong dịp lễ hội Kỳ Yên đình Tân Xuân, mà còn đặt bài vị thờ phụng các bậc tiền hiền và nghĩa sĩ yêu nước.

Ngay sát khuôn viên đình Tân Xuân là chùa Linh Phước (chùa Ông), Thánh thất Cao Đài cùng miếu Ông Đôi. Trong khi sân đình là nơi dựng giàn lễ đài tôn trí tượng Ông Tiêu, thì chùa Linh Phước đảm nhận việc cử hành các khóa lễ tụng kinh cầu siêu. Không gian lễ hội còn mở rộng ra dòng sông Tầm Vu hiền hòa và các tuyến đường rợp bóng vườn cây thanh long Châu Thành Long An.

Đội múa lân Tân Xuân Đường cùng đoàn rước cờ ngũ sắc và hình tượng Ông Tiêu diễu hành náo nhiệt trên đường phố Tầm Vu dịp lễ hội Làm Chay
Đội múa lân Tân Xuân Đường cùng đoàn rước cờ ngũ sắc và hình tượng Ông Tiêu diễu hành náo nhiệt trên đường phố Tầm Vu dịp lễ hội Làm Chay

Nghệ thuật chế tác tượng giấy Tiêu Diện Đại Sĩ

Linh hồn và cũng là biểu tượng thị giác nổi bật nhất của lễ hội Làm Chay chính là pho tượng giấy Tiêu Diện Đại Sĩ Ông Tiêu được tôn trí uy nghiêm trên lễ đài trước sân đình Tân Xuân. Theo quan niệm Phật giáo Đại thừa và tín ngưỡng dân gian, Tiêu Diện Đại Sĩ là hóa thân hàng ma phục quỷ của Bồ Tát Quan Thế Âm, mang diện mạo dữ dội với đầu có sừng, mắt trợn tròn và chiếc lưỡi dài đỏ rực nhằm trấn áp tà khí, cảm hóa và dẫn dắt các cô hồn uế trược về miền tịnh độ.

Để chuẩn bị cho đại lễ tháng Giêng, ngay từ tháng Chạp năm trước, các nghệ nhân làm đồ giấy thủ công truyền thống tại Tầm Vu đã bắt tay vào việc chẻ tre, uốn khung và bồi giấy màu để chế tác hình tượng Ông Tiêu cao hơn hai mét. Điểm độc đáo trong kỹ nghệ tạo hình của nghệ nhân địa phương là trên khắp giáp trụ của Tiêu Diện Đại Sĩ Ông Tiêu được vẽ và đắp nổi hàng trăm gương mặt nhỏ biểu trưng cho bá tánh muôn dân luôn được ngài che chở, cùng chiếc lưỡi bằng giấy hồng đơn dài gần nửa mét viết chữ bùa bình an.

Ngày lễ tháng GiêngKhung giờ thực hànhNghi thức tâm linh và hoạt động lễ hội trọng tâmKhông gian diễn ra
Ngày 14 tháng GiêngTừ sáng đến chiều tốiLễ khai kinh tại chùa Linh Phước, thỉnh Tiêu Diện Đại Sĩ Ông Tiêu an vị tại lễ đàiChùa Linh Phước và sân đình Tân Xuân
Sáng 15 tháng GiêngTừ 08 giờ đến 12 giờNghi thức cúng ngọ, dâng hương tưởng niệm nghĩa sĩ Đỗ Tường Phong, Đỗ Tường TựChánh điện đình Tân Xuân và miếu Ông Đôi
Chiều 15 và sáng 16Xuyên suốt hai ngàyHoạt động chiêu u đường bộ bằng xe hoa và ghe đăng phóng sanh chiêu u đường sôngCác tuyến đường Tầm Vu và sông Tầm Vu
Đêm 16 tháng GiêngTừ 19 giờ đến 24 giờNghi thức đăng đàn chẩn tế, tụng kinh cầu siêu, đốt Ông Tiêu và nghi thức xô giànSân lễ đài trung tâm đình Tân Xuân

Hệ thống nghi thức và diễn xướng trong lễ hội Làm Chay

Trải dài suốt ba ngày ba đêm từ mười bốn đến mười sáu tháng Giêng, chương trình đại lễ tại Tầm Vu là sự đan xen nhịp nhàng giữa những nghi thức tâm linh trang trọng và các hoạt động diễn xướng cộng đồng sôi nổi. Mỗi nghi tiết đều mang thông điệp nhân văn về lòng từ bi cứu khổ và ước vọng mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp.

Nghi thức thỉnh Ông Tiêu và cầu siêu nghĩa sĩ

Sáng ngày mười bốn tháng Giêng âm lịch, lễ hội Làm Chay chính thức khai mạc bằng nghi thức rước thỉnh Tiêu Diện Đại Sĩ Ông Tiêu từ chùa Ông sang an vị tại giàn lễ đài trung tâm trước sân đình Tân Xuân. Đi đầu đoàn rước là đội múa lân sư rồng rộn rã tiếng trống chiêng, tiếp theo là đoàn chư tăng vận Pháp phục huỳnh y, ban quý tế đình làng trong trang phục áo dài khăn đóng truyền thống cùng đông đảo nhân dân địa phương thành kính theo hầu.

Sau lễ an vị Ông Tiêu và lễ thượng phan, ban tổ chức cùng các bậc cao niên tiến hành nghi thức dâng hương tưởng niệm tiền hiền và hai vị nghĩa sĩ Đỗ Tường Phong, Đỗ Tường Tự cùng các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống vì độc lập tự do của Tổ quốc. Song song với lễ tế tại đình, tại chánh điện chùa Linh Phước và đàn tràng ngoài sân, chư tôn đức tăng ni liên tục cử hành các thời khóa tụng kinh Lương Hoàng Sám, kinh Địa Tạng và lập trai đàn chẩn tế trang nghiêm.

Cận cảnh hình tượng Tiêu Diện Đại Sĩ Ông Tiêu bằng giấy thủ công rực rỡ được các bô lão rước trang trọng trong lễ hội Làm Chay Tầm Vu
Cận cảnh hình tượng Tiêu Diện Đại Sĩ Ông Tiêu bằng giấy thủ công rực rỡ được các bô lão rước trang trọng trong lễ hội Làm Chay Tầm Vu

Nghi thức chiêu u đường sông và đường bộ

Một nét văn hóa độc bản chỉ có ở lễ hội Làm Chay vùng sông nước Châu Thành là nghi thức đi thỉnh cô hồn và cầu an trên cả hai lộ trình thủy bộ, được người dân địa phương gọi là chiêu u đường bộ và chiêu u đường thủy. Đối với đường sông, một chiếc ghe đăng phóng sanh lớn được trang hoàng cờ phướng, đèn hoa rực rỡ cùng dàn nhạc lễ cổ truyền xuôi dòng sông Tầm Vu để tụng kinh cầu siêu cho những vong linh tử nạn trên sông nước, thả hoa đăng và phóng sanh các loài thủy sản.

Cùng thời điểm đó trên các trục đường bộ khắp thị trấn Tầm Vu Châu Thành, đoàn xe hoa rực rỡ sắc màu kết hợp cùng các đội múa lân, đội hóa trang thầy trò Đường Tăng, Tề Thiên Đại Thánh và các gánh hát bội dân gian diễu hành qua từng xóm ấp. Hoạt động chiêu u đường bộ vừa mang ý nghĩa tâm linh xua tan những điều không may của năm cũ, vừa tạo nên bầu không khí lễ hội xuân tưng bừng.

Đêm hội xô giàn và trò chơi dân gian

Đỉnh điểm của lễ hội Làm Chay diễn ra vào lúc nửa đêm ngày 16 tháng Giêng âm lịch với nghi thức đăng đàn chẩn tế, hóa lửa tượng giấy Ông Tiêu và nghi thức xô giàn thí thực. Khi thời khóa kinh chẩn tế hoàn mãn vào lúc hai mươi bốn giờ đêm, tượng giấy Tiêu Diện Đại Sĩ Ông Tiêu được rước ra khu vực hóa lửa trong tiếng trống hội vang dội, tiếp nối bằng việc ban tổ chức mở cửa giàn cúng để người dân cùng nhận lộc bánh tét, bánh ít, gạo muối đầu xuân cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa.

Bên cạnh các nghi thức tâm linh, phần hội ban ngày tại sân đình và trên sông Tầm Vu còn diễn ra hàng loạt trò chơi dân gian truyền thống đậm chất nông nghiệp Nam Bộ như đập nồi đất bịt mắt, kéo co, nhảy bao bố và hội thi bắt vịt dưới sông. Những giai điệu ngọt ngào của nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ tại Long An và Tây Ninh cùng các buổi biểu diễn hát bội cổ truyền phục vụ bà con xuyên đêm càng làm đậm đà thêm bản sắc văn hóa dân tộc.

  • Nghi lễ tưởng niệm nghĩa sĩ yêu nước: Dâng hương và đọc văn tế tri ân hai vị thủ lĩnh nghĩa quân Đỗ Tường Phong, Đỗ Tường Tự cùng các anh hùng liệt sĩ vị quốc vong thân tại đình Tân Xuân và miếu Ông Đôi.
  • Tôn trí tượng giấy Tiêu Diện Đại Sĩ: Chế tác thủ công hình tượng Tiêu Diện Đại Sĩ Ông Tiêu uy nghiêm cao hơn hai mét với hàng trăm khuôn mặt nhỏ trên giáp trụ để trấn áp tà khí và độ trì bá tánh.
  • Lộ trình chiêu u thủy bộ đặc sắc: Kết hợp đoàn xe hoa hóa trang chiêu u đường bộ qua các thôn xóm và đoàn ghe đăng phóng sanh tụng kinh cầu siêu dọc theo sông Tầm Vu.
  • Nghi thức đốt Ông Tiêu và xô giàn đêm 16: Hóa lửa tượng giấy Ông Tiêu lúc nửa đêm rằm tháng Giêng và chia sẻ lộc cúng đầu xuân trong tinh thần đoàn kết, hoan hỷ của cộng đồng.

Giá trị văn hóa và sức sống của lễ hội Làm Chay

Trải qua hơn một trăm bốn mươi năm lưu truyền liên tục trong lòng cộng đồng cư dân vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ, kỳ lễ hội tháng Giêng tại Tầm Vu đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của lòng yêu nước gắn liền với tín ngưỡng dân gian. Những giá trị đạo đức và tinh thần đoàn kết của lễ hội vẫn đang được các thế hệ hôm nay trân trọng gìn giữ.

Gắn kết cộng đồng và truyền thống yêu nước

Sức sống mãnh liệt của lễ hội Làm Chay bắt nguồn từ chính vai trò chủ thể sáng tạo và thực hành văn hóa của cộng đồng nhân dân địa phương. Toàn bộ công tác chuẩn bị từ việc đóng góp nguyên liệu làm bánh tét, kết mâm ngũ quả, trang trí xe hoa cho tới việc nấu hàng vạn suất cơm chay và cháo cá rau đắng Long An đãi khách thập phương đều do người dân các khu phố tự nguyện chung tay gánh vác.

Thông qua việc cùng nhau ôn lại tấm gương hy sinh bất khuất của hai nghĩa sĩ Đỗ Tường Phong và Đỗ Tường Tự, lễ hội trở thành một trường học lịch sử sống động giáo dục thế hệ trẻ về lòng tự hào dân tộc và đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Bảo tồn di sản quốc gia trong thời kỳ mới

Kể từ khi được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, chính quyền địa phương cùng Ban Quản trị đình Tân Xuân và chùa Linh Phước đã đặc biệt chú trọng công tác bảo tồn các nghi thức cổ truyền, giữ gìn an ninh trật tự và hướng dẫn người dân thực hành nghi thức xô giàn nhận lộc một cách văn minh, an toàn. Trong tiến trình xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số về văn hóa và lịch sử địa phương, chuyên trang Tây Ninh NSSC đóng vai trò kênh thông tin bách khoa chính thống giúp lưu trữ và lan tỏa sâu rộng giá trị của các di sản tiêu biểu vùng sông Vàm Cỏ.

Dù thời gian có trôi qua hơn một thế kỷ rưỡi, lễ hội Làm Chay mỗi dịp ngày 16 tháng Giêng âm lịch vẫn vẹn nguyên sức cuốn hút thiêng liêng và ấm áp tình người nơi phố thị Tầm Vu. Giữa tiếng trống lân rộn rã và ánh đèn hoa đăng lung linh trên mặt sông quê, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này mãi là khúc tráng ca tri ân tiền nhân và là biểu tượng rực rỡ của bản sắc văn hóa phương Nam.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất