Bỏ qua đến nội dung

Nghề làm muối tôm Tây Ninh - Hương vị di sản kết tinh từ nắng gió phương Nam

Được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nghề làm muối tôm Tây Ninh khẳng định sự tài hoa của cư dân xứ nắng khi kết hợp muối hột, ớt cay và tôm thịt qua nghệ thuật rang sấy thủ công.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Chén muối tôm Tây Ninh hạt to màu cam đỏ óng ả hòa quyện cùng ớt tươi và lát chanh xanh mọng nước

Là miền đất biên thùy không hề có bờ biển hay ruộng muối trải dài, tỉnh Tây Ninh lại bất ngờ khai sinh ra một dòng gia vị làm say lòng thực khách gần xa. Trong bức tranh văn hóa ẩm thực độc đáo ấy, nghề làm muối tôm Tây Ninh tỏa sáng như minh chứng cho trí tuệ dân gian của người dân phương Nam. Bằng đôi bàn tay khéo léo và ngọn lửa ấm nồng, những mẻ muối thơm phức ra lò đã vượt qua mọi giới hạn tự nhiên để trở thành niềm tự hào bất tận.

Cội nguồn gian khó hình thành nghề làm muối tôm Tây Ninh

Sự ra đời của một nghề thủ công truyền thống trứ danh tại vùng đất không giáp biển là câu chuyện lịch sử đầy cảm động về tình người và tinh thần vượt khó. Từ những ngày tháng kháng chiến gian lao nơi rừng sâu, hạt muối đậm đà đã theo chân người lính gìn giữ non sông.

Hoàn cảnh lịch sử nơi chiến khu gian lao thời kháng chiến

Theo dòng ký ức của các bậc cao niên, cội nguồn của nghề làm muối tôm Tây Ninh khởi phát từ những năm tháng kháng chiến chống giặc ngoại xâm tại vùng căn cứ cách mạng Đông Nam Bộ. Trong điều kiện chiến trường rừng thiêng nước độc muôn vàn thiếu thốn thực phẩm tươi sống, những người mẹ, người chị ở hậu phương đã sáng tạo ra một công thức gia vị tiện lợi có thể bảo quản dài ngày để tiếp tế cho chiến sĩ nơi tiền tuyến.

Họ gom góp những hạt muối hột quý giá, giã nhuyễn cùng ớt hiểm rừng cay xé lưỡi, tỏi khô và những con tôm đồng, tôm sông đánh bắt được rồi rang khô trên chảo gang đượm lửa. Hạt muối rang khô thơm lừng, vừa đậm đà vị mặn vừa cay nồng ấm bụng, trở thành món ăn cứu đói và giữ ấm cơ thể kỳ diệu cho bộ đội trong những đêm hành quân luồn rừng ẩm ướt. Sau ngày hòa bình lập lại, từ một thức quà mộc mạc nơi chiến khu, thức gia vị ấy tiếp tục được người dân gìn giữ và nâng tầm thành dòng đặc sản muối tôm Tây Ninh nức tiếng gần xa.

Hành trình vươn tầm thành di sản quốc gia

Bước sang thời kỳ đổi mới, các hộ gia đình làm muối thủ công bắt đầu quy tụ thành những xóm lò chế biến chuyên nghiệp tại các địa phương như thị xã Hòa Thành, huyện Gò Dầu, Trảng Bàng và thành phố Tây Ninh. Bằng sự nhạy bén và tình yêu nghề sâu sắc, các nghệ nhân đã không ngừng hoàn thiện tỷ lệ nguyên liệu, tạo nên những hạt muối giòn xốp có màu cam đỏ tự nhiên vô cùng bắt mắt.

Sự phát triển mạnh mẽ của nghề thủ công này song hành cùng nếp sinh hoạt tín ngưỡng tại các trung tâm tâm linh lớn của tỉnh, tiêu biểu như quần thể Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh, nơi tập quán ăn chay thúc đẩy sự sáng tạo song song giữa muối chay và muối tôm mặn. Ghi nhận những giá trị lịch sử và tri thức dân gian đặc sắc, ngày 14 tháng 2 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định đưa nghề thủ công truyền thống này vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mở ra một chương mới rực rỡ cho di sản quê hương.

Nguồn nguyên liệu hòa quyện trong nghề làm muối tôm Tây Ninh

Để tạo nên những hạt muối có chất lượng thượng hạng, việc tìm kiếm và tuyển chọn nguồn nguyên liệu thô luôn tuân thủ những chuẩn mực vô cùng khắt khe. Dù không sở hữu biển cả, người thợ Tây Ninh lại biết cách hội tụ những tinh hoa sản vật từ khắp mọi vùng miền về mảnh đất quê hương.

Hạt muối biển tinh khiết và tôm khô tuyển chọn

Trụ cột cấu thành chất lượng của mẻ muối bắt đầu từ những hạt muối hột biển trắng trong được vận chuyển từ các vựa muối nổi tiếng của dải đất miền Trung và miền Tây Nam Bộ. Người thợ chỉ chọn loại muối hạt to, chắc mẩy, phơi nắng tự nhiên trên nền đất sét hoặc bạt sạch để đảm bảo vị mặn đượm đà mà không có vị chát gắt.

Thành phần linh hồn tiếp theo chính là nguồn tôm khô chất lượng hảo hạng. Tôm được lựa chọn phải là tôm đất, tôm biển tươi sống sau khi đánh bắt được làm sạch vỏ, phơi khô kiệt nước để giữ trọn vị ngọt thanh và sắc đỏ hồng tự nhiên. Sự kết hợp giữa vị mặn của biển cả và độ ngọt đậm đà của đạm tôm tự nhiên tạo nên tầng hương vị nền tảng vững chắc cho sản phẩm, hoàn toàn khác biệt với những loại muối trộn phụ gia công nghiệp trôi nổi.

Rổ ớt sừng chín đỏ tươi được tuyển chọn kỹ lưỡng làm nguyên liệu phối trộn tạo vị cay nồng cho muối tôm Tây Ninh
Rổ ớt sừng chín đỏ tươi được tuyển chọn kỹ lưỡng làm nguyên liệu phối trộn tạo vị cay nồng cho muối tôm Tây Ninh

Nồng nàn sắc đỏ của ớt sừng và tỏi tươi bản địa

Nếu muối và tôm tạo nên vị ngọt đậm đà thì sắc màu rực rỡ và hương thơm kích thích vị giác lại đến từ những trái ớt sừng chín đỏ căng mọng. Người thợ Tây Ninh lựa chọn ớt sừng già để lấy màu đỏ tươi tự nhiên cùng lượng tinh dầu thơm lừng, đồng thời điểm xuyết thêm một tỷ lệ ớt hiểm nhỏ để tạo độ cay nồng sâu lắng.

Bên cạnh ớt, những củ tỏi ta tép nhỏ, săn chắc và chứa hàm lượng tinh dầu cao cũng được bóc vỏ tỉ mỉ để phối trộn vào mẻ muối. Tỏi không chỉ gia tăng hương vị ấm nồng mà còn đóng vai trò như một chất kháng khuẩn tự nhiên tuyệt vời, giúp hạt muối giữ được độ tươi ngon và không bị biến chất qua thời gian dài bảo quản. Từng nguyên liệu thô được làm sạch cẩn thận, để ráo nước trước khi đưa vào công đoạn xay giã nhuyễn theo tỷ lệ bí truyền của từng xóm lò.

Bí quyết rang sấy lửa nhỏ của nghề làm muối tôm Tây Ninh

Chế tác muối tôm là một nghệ thuật điều khiển ngọn lửa đòi hỏi sự kiên nhẫn, sức bền thể lực và trực giác thẩm âm, thẩm sắc vô cùng nhạy bén của người thợ. Trên chiếc chảo gang đỏ lửa, từng biến chuyển nhỏ nhất của hạt muối đều được giám sát cẩn trọng qua hàng giờ đồng hồ.

Kỹ nghệ xay giã và đảo lửa than thủ công liên tục

Sau khi sơ chế sạch sẽ, muối hột, tôm khô, ớt đỏ và tỏi được đưa vào cối đá xay nhuyễn vừa độ để các phân tử hương vị thấm sâu vào từng hạt muối. Hỗn hợp bột muối ướt sũng sau đó được đưa lên những chiếc chảo gang dày bản đặt trên lò than đượm để bước vào giai đoạn quyết định nhất mang tên kỹ nghệ rang sấy lửa nhỏ.

Người thợ đứng bên bếp lửa hồng phải dùng đôi xẻng gỗ đảo đều tay liên tục không ngừng nghỉ suốt hàng tiếng đồng hồ. Ngọn lửa dưới đáy chảo phải được giữ ở mức liu riu vừa phải để hơi nước bốc lên từ từ, giúp hạt muối khô dần từ trong lõi mà không bị cháy khét lớp vỏ bên ngoài. Dưới tác động của nhiệt lượng dịu nhẹ, chất đạm trong tôm chín vàng quyện chặt vào tinh thể muối, tạo nên sắc màu cam đỏ ấm áp cùng hương thơm ngào ngạt lan tỏa khắp không gian xóm nghề.

Những mẻ tôm khô nguyên con màu đỏ hồng tự nhiên chuẩn bị xay nhuyễn tạo hương thơm đậm đà cho muối tôm
Những mẻ tôm khô nguyên con màu đỏ hồng tự nhiên chuẩn bị xay nhuyễn tạo hương thơm đậm đà cho muối tôm

Nghệ thuật phơi một nắng giòn hạt và sàng sảy hạt ngọc

Khi mẻ muối trên chảo đạt độ khô tiêu chuẩn và bắt đầu phát ra những tiếng lách tách giòn tan, người thợ nhấc chảo xuống và trải đều muối ra những chiếc nong tre lớn. Muối tiếp tục trải qua công đoạn phơi một nắng giòn hạt dưới ánh nắng mặt trời gay gắt đặc trưng của vùng đất Tây Ninh để nhiệt lượng tự nhiên làm săn chắc cấu trúc tinh thể muối.

Ánh nắng chói chang không chỉ giúp hạt muối đạt độ giòn xốp tối đa mà còn giữ cho màu sắc của muối luôn tươi tắn, không bị sẫm màu khi cất trữ. Sau khi phơi đạt độ khô tuyệt đối, người thợ tiến hành sàng sảy qua nhiều tầng lưới để phân loại kích cỡ hạt, từ những hạt muối hạt to giòn rụm đến lớp muối mịn như cát vàng. Từng hạt muối thành phẩm mang trọn vẹn hương vị mặn cay nồng nàn, sẵn sàng phục vụ thực khách thưởng thức cùng các loại hoa quả tươi ngon như mãng cầu Bà Đen Tây Ninh hay phối trộn cùng bánh tráng me Tây Ninh nức tiếng.

Giai đoạn chế tácNguyên liệu và công cụ thực hànhYêu cầu kỹ thuật và chuyển biến chất lượng
Tuyển chọn nguyên liệuMuối hột biển sạch, tôm khô loại một, ớt sừng chín đỏ, tỏi taHạt muối chắc mẩy không chát, tôm khô ngọt đậm, ớt già cay nồng tự nhiên
Phối trộn sơ chếCối xay nghiền, dao gọt, chậu rửa nước sạchNguyên liệu xay nhuyễn đồng đều, tạo hỗn hợp ẩm mịn ngấm sâu từng gia vị
Rang sấy lửa thanChảo gang lớn, lò than củi, xẻng gỗ đảo liên tụcÁp dụng kỹ nghệ rang sấy lửa nhỏ, hạt muối chín từ lõi, không cháy khét vỏ
Phơi sấy tự nhiênNong nia tre sạch, giàn phơi đón nắng phương NamKỹ thuật phơi một nắng giòn hạt giúp tinh thể săn chắc, giòn xốp rực rỡ
Sàng lọc phân cấpHệ thống rây lưới nhiều kích cỡ, đồ đựng đậy kínPhân tách hạt muối đều đặn, loại bỏ vụn cám, đóng gói kín giữ hương lâu dài

Sức sống di sản văn hóa của nghề làm muối tôm Tây Ninh

Vượt qua ranh giới của một món gia vị thông thường, muối tôm đã trở thành một phần hồn cốt không thể tách rời trong đời sống văn hóa ẩm thực của người dân miền Đông Nam Bộ. Sự hiện diện của hạt muối đỏ cam là sợi dây gắn kết nghĩa tình nồng ấm của người dân xứ nắng biên cương.

Sự hòa hợp văn hóa trong đời sống ẩm thực Nam Bộ

Trong thói quen ẩm thực của người dân Tây Ninh và du khách hành hương, đĩa muối tôm luôn là người bạn đồng hành thủy chung nâng đỡ hương vị cho vô vàn món ngon. Từ những quả xoài chua, trái cóc non ven đường cho đến những gánh trái cây tươi hái quanh sườn núi Bà Đen Tây Ninh, chỉ cần chấm nhẹ vào hạt muối đỏ thắm là vị giác đã bùng nổ bởi sự dung hòa tuyệt mỹ giữa vị chua thanh, ngọt mát và cay mặn ấm nồng.

Không dừng lại ở đó, sự sáng tạo của người thợ Tây Ninh còn được thể hiện rõ nét qua các dòng sản phẩm chay phục vụ đời sống tâm linh. Gắn liền với hệ thống ẩm thực chay Tây Ninh phát triển rực rỡ, những mẻ muối ớt chay, muối sả, muối tiêu không sử dụng tôm thịt vẫn giữ được độ thơm ngon và đậm đà khó quên, thể hiện tinh thần bao dung và tôn trọng tự nhiên của cư dân bản địa.

Đổi mới công nghệ và phát triển thương hiệu bền vững

Nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu thụ ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế, các cơ sở sản xuất muối truyền thống tại Tây Ninh đã chủ động đầu tư máy móc hiện đại như buồng sấy nhiệt, hệ thống tiệt trùng tia cực tím và dây chuyền đóng gói khép kín. Sự kết hợp giữa bí quyết gia truyền và công nghệ tiên tiến đã giúp nâng cao năng suất mà vẫn bảo toàn nguyên vẹn hương vị truyền thống.

  • Sức sáng tạo vượt khó: Khẳng định bản lĩnh của cư dân vùng đất không giáp biển trong việc chế tác gia vị muối tôm lừng danh.
  • Giá trị kinh tế to lớn: Tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng nghìn lao động địa phương và thúc đẩy chuỗi cung ứng nông sản.
  • Di sản quốc gia được vinh danh: Tự hào đứng trong Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia về tri thức dân gian nghề thủ công.
  • Sứ giả văn hóa du lịch: Trở thành món quà lưu niệm không thể thiếu của mọi du khách khi đặt chân đến mảnh đất Tây Ninh.

Trên hành trình bảo tồn và nâng tầm các giá trị văn hóa bản địa, cổng thông tin Tây Ninh NSSC đóng vai trò là cầu nối chiến lược hỗ trợ các làng nghề truyền thống tiếp cận các giải pháp đổi mới sáng tạo, phát triển thương hiệu số và kết nối thị trường toàn cầu. Trải qua mưa nắng dãi dầu, ngọn lửa hồng trong nghề làm muối tôm Tây Ninh vẫn luôn rực sáng, làm nên những hạt ngọc mặn mòi thấm đượm tình đất, tình người và khát vọng vươn xa của quê hương xứ sở.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất