Bỏ qua đến nội dung

Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh - Kiệt tác kiến trúc tâm linh giao thoa Đông Tây

Tọa lạc uy nghiêm giữa khuôn viên Nội ô rộng gần một trăm héc-ta tại thị xã Hòa Thành, Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh là tổ đình trung ương của đạo Cao Đài và là công trình kiến trúc tôn giáo bản địa kết tinh hài hòa mỹ thuật phương Đông cùng kỹ thuật xây dựng phương Tây.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc mặt tiền Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh rực rỡ dưới nắng phương Nam

Khởi nguồn từ khát vọng dung hợp tinh hoa văn hóa tâm linh nhân loại trên vùng đất biên viễn phương Nam, quần thể Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh đã vươn lên thành một kiệt tác điêu khắc và hội họa tôn giáo có một không hai tại Việt Nam. Toàn bộ công trình được kiến tạo bằng bàn tay tài hoa cùng lòng thành kính của hàng vạn tín đồ địa phương suốt nhiều thập kỷ.

Lịch sử khởi dựng và triết lý của Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh

Sự ra đời của Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh gắn liền mật thiết với lịch sử hình thành Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ tại miền Nam Việt Nam vào đầu thế kỷ XX. Không chỉ là nơi thờ tự trung tâm, công trình còn hiện thực hóa triết lý nhân sinh hòa ái và tư tưởng dung hợp văn hóa Đông Tây thông qua ngôn ngữ kiến trúc độc bản.

Bối cảnh khai đạo năm 1926 tại vùng đất Tây Ninh

Vào đầu năm 1926, các bậc tiền khai của đạo Cao Đài đã quy tụ nhiều trí thức, công chức và cư dân Nam Bộ cùng hướng về lý tưởng chấn hưng đạo đức và đoàn kết dân tộc. Cột mốc lịch sử trọng đại diễn ra vào ngày rằm tháng 10 năm Bính Dần (tức ngày 19 tháng 11 năm 1926), khi lễ Khai đạo Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ được cử hành trọng thể tại chùa Gò Kén Thiền Lâm Tự Tây Ninh thuộc làng Long Thành, thu hút đông đảo người dân khắp lục tỉnh Nam Kỳ về tham dự.

Sau khi hoàn trả ngôi chùa Gò Kén vào đầu năm 1927, Hội Thánh Cao Đài quyết định chọn khu đất bằng phẳng tại làng Long Thành, quận Châu Thành (nay thuộc phường Long Hoa, thị xã Hòa Thành) cách chân núi Bà Đen Tây Ninh không xa để kiến lập Thánh địa lâu dài. Nền tảng giáo lý cốt lõi được xác lập trên nguyên lý Tam giáo quy nguyên (dung hợp Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo) cùng Ngũ chi phục nhất, thể hiện qua ba sắc màu chủ đạo trên lá cờ đạo và toàn bộ công trình: màu vàng tượng trưng cho Phật giáo, màu xanh lam đại diện cho Đạo giáo và màu đỏ biểu trưng cho Nho giáo.

Hành trình xây dựng công trình bằng sức dân tự nguyện

Sau giai đoạn dựng Tòa Thánh tạm bằng gỗ lá vào các năm 1927 - 1931, đến năm 1936, Đức Hộ Pháp Phạm Công Tắc đã chính thức chủ trì khởi công xây dựng ngôi Đền Thánh kiên cố bằng bê tông cốt thép. Quá trình thi công trải qua giai đoạn gián đoạn bởi chiến tranh từ năm 1941 đến năm 1946, trước khi tiếp tục hoàn thiện các hạng mục điêu khắc nội thất và long trọng tổ chức Đại lễ Khánh thành vào đầu năm 1955.

Điều làm nên giá trị đặc biệt trong lịch sử kiến trúc Việt Nam thế kỷ XX là toàn bộ ngôi Đền Thánh đồ sộ này được xây dựng bởi đội ngũ công quả tự nguyện mà không cần bản vẽ kỹ thuật trên giấy của các kiến trúc sư phương Tây. Hàng ngàn thợ hồ, thợ mộc từ khắp Nam Bộ đã tự nguyện ăn chay trường, giữ gìn giới luật thanh tịnh trong suốt thời gian đắp tượng và chạm trổ hoa văn. Sự giao thoa tay nghề thủ công truyền thống với các nghệ nhân từ làng nghề mộc mỹ nghệ Gia Bình Trảng Bàng Tây Ninh đã giúp từng mảng phù điêu xi măng cốt tre trở nên mềm mại, bền vững qua gần một thế kỷ.

Thông số kiến trúc và hạng mụcQuy mô và kích thước thực tếÝ nghĩa biểu tượng trong triết lý Cao Đài
Tổng diện tích khuôn viên Nội ôKhoảng 100 héc-ta, bao quanh bởi hàng rào và 12 cổngBiểu trưng cho không gian Thánh địa thanh tịnh với 12 chi Địa chi
Kích thước tổng thể ngôi Đền ThánhChiều dài 97,5 mét, chiều ngang 22 métTạo hình theo dáng Long Mã bái sư hướng về phía tây
Hiệp Thiên Đài (Mặt tiền phía tây)Hai tháp Lầu Chuông và Lầu Trống cao vút đối xứngNơi giao cảm giữa Trời và Người, bảo vệ chánh pháp và luật đạo
Cửu Trùng Đài (Thân chính giữa)Gồm 9 gian thềm tăng dần cao độ, mỗi bậc chênh nhau 18 cmTượng trưng cho 9 phẩm cấp tu chứng từ Địa Thần lên tới phẩm Phật
Bát Quái Đài (Phần hậu phía đông)Nền bát giác 8 cạnh, mái tháp cao 30 mét nâng tượng Phật Di LặcThế giới vô vi tối cao, nơi ngự của Đức Chí Tôn và chư Phật, Tiên, Thánh

Bố cục kiến trúc Tam Đài tại Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh

Nhìn từ tổng thể quy hoạch không gian, Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh được thiết kế như một chỉnh thể vũ trụ thu nhỏ, trong đó ngôi Đền Thánh trung tâm mang hình dáng con Long Mã thần thoại đang nằm phủ phục nhìn về hướng tây. Cấu trúc không gian bên trong được phân định rõ ràng thành ba phần nối tiếp nhau theo trục đông - tây.

Khuôn viên Nội ô và mười hai cổng tam quan

Quần thể kiến trúc Nội ô trải rộng trên khu đất bằng phẳng gần một trăm héc-ta, được quy hoạch theo mạng lưới đường nội bộ vuông vức rợp bóng cây dầu cổ thụ. Bao bọc xung quanh toàn bộ khu Nội ô là hệ thống tường rào mở ra mười hai cổng tam quan ứng với mười hai Địa chi, mỗi cổng đều đắp nổi hoa văn tứ linh và hoa sen cách điệu. Trong đó, cổng Chánh Môn nằm ở phía tây là cổng lớn và bề thế nhất, chỉ được mở trong những kỳ đại lễ trọng đại hoặc khi nghinh đón nguyên thủ quốc gia.

Bước qua các cổng tam quan tiến vào bên trong Nội ô là quần thể gần một trăm công trình kiến trúc lớn nhỏ được bố trí đăng đối quanh trục trung tâm. Phía trước mặt tiền ngôi Đền Thánh là Đại Đồng Xã rộng lớn cùng khán đài Đông - Tây, xung quanh là các cơ sở thờ tự và hành chính quan trọng như Báo Ân Từ (nơi thờ Đức Diêu Trì Kim Mẫu), Giáo Tông Đường, Hộ Pháp Đường, Trí Huệ Cung cùng vườn hoa kiểng Bát Nhã Thiền Lâm thanh tịnh.

Toàn cảnh không gian Cửu Trùng Đài với hai hàng cột rồng rực rỡ bên trong Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh
Toàn cảnh không gian Cửu Trùng Đài với hai hàng cột rồng rực rỡ bên trong Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh

Kết cấu liên hoàn của ba đài kiến trúc chính

Trục xương sống tạo nên giá trị độc bản của Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh chính là cấu trúc Tam Đài gồm Hiệp Thiên Đài ở phía trước, Cửu Trùng Đài ở chính giữa và Bát Quái Đài ở phía sau. Mở đầu công trình ở mặt tiền hướng tây là Hiệp Thiên Đài, nổi bật với hai ngọn tháp cao vút đối xứng hai bên như cặp sừng của Long Mã: bên trái là Bạch Ngọc Chung Đài treo đại hồng chung, bên phải là Lôi Âm Cổ Đài đặt chiếc trống sấm khổng lồ gắn liền với kỹ nghệ chế tác truyền thống của các nghệ nhân làng trống Bình An.

Chính giữa mặt tiền tầng trệt của Hiệp Thiên Đài là bức phù điêu Tam Thánh ký Hòa ước đắp nổi hình ảnh Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, đại văn hào Pháp Victor Hugo và nhà cách mạng Tôn Trung Sơn cùng viết dòng chữ Thiên thượng Thiên hạ Bác ái Công bình. Tiếp nối sau Hiệp Thiên Đài là không gian Cửu Trùng Đài dài suốt thân ngôi Đền Thánh, được chia thành chín gian có nền sàn nâng cao dần từ ngoài vào trong, mỗi bậc cao hơn bậc trước đúng 18 cm ứng với chín phẩm cấp tu hành. Phần cuối cùng ở phía đông là Bát Quái Đài có nền hình bát giác tám cạnh, trên đỉnh mái tháp là pho tượng Đức Phật Di Lặc ngồi trên lưng cọp và tòa sen trắng hướng về phía mặt trời mọc.

Nghệ thuật điêu khắc biểu tượng ở Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh

Không chỉ gây ấn tượng bởi kết cấu không gian đồ sộ, Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh còn được giới nghiên cứu mỹ thuật đánh giá là một bảo tàng điêu khắc và hội họa tôn giáo sống động. Mọi chi tiết trang trí trên tường, cột, trần và cửa sổ đều chứa đựng mật mã biểu tượng sâu sắc về vũ trụ quan phương Đông.

Hai hàng cột rồng và vòm trần chín tầng trời

Khi bước vào lòng Cửu Trùng Đài, điểm thu hút thị giác mạnh mẽ nhất chính là hai hàng cột trụ tròn chạy dọc hai bên tả hữu gồm tổng cộng 28 cây cột lớn (trong đó có 18 cột chính chia thành 9 cặp ứng với 9 gian). Mỗi cây cột đều được đắp nổi hình tượng rồng xanh, rồng đỏ, rồng vàng uốn lượn uy dũng quanh thân cột và phun mây trắng nâng đỡ phần mái vòm bên trên, phía dưới chân cột là những bệ hoa sen nở rộ nâng đỡ toàn bộ công trình.

Phía trên đầu hai hàng cột rồng là hệ thống vòm trần cong vút chia thành chín khung vòm sơn màu xanh da trời dịu mắt, điểm xuyết hàng ngàn ngôi sao bạc lấp lánh và những đám mây ngũ sắc bồng bềnh tái hiện khung cảnh Cửu tiêu (chín tầng mây trời). Ở hai bên bức tường dọc thân Đền Thánh là hệ thống 23 khung cửa sổ lớn trổ thủng hình hoa sen lớn đan xen dây lá mềm mại bao quanh biểu tượng con mắt thiêng ở trung tâm, giúp đón ánh sáng tự nhiên và gió mát lưu thông vào lòng đền.

Không gian Cung Đạo và quả Càn Khôn có biểu tượng Thiên Nhãn tại Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh
Không gian Cung Đạo và quả Càn Khôn có biểu tượng Thiên Nhãn tại Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh

Quả Càn Khôn và biểu tượng Thiên Nhãn thiêng liêng

Điểm hội tụ linh khí tối cao bên trong ngôi Đền Thánh nằm tại khu vực Cung Đạo và Bát Quái Đài ở gian trong cùng. Tại đây tôn trí quả Càn Khôn khổng lồ có đường kính 3,32 mét được đan bằng khung mây tre bọc vải, sơn màu xanh thiên thanh và vẽ 3.072 ngôi sao tượng trưng cho tam thiên thế giới cùng thất thập nhị địa trong vũ trụ.

Chính giữa phía trước quả Càn Khôn, nằm trong cung Bắc Đẩu là biểu tượng Thiên Nhãn (con mắt trái thiêng liêng phóng hào quang vạn đạo) — biểu trưng tối cao của Đức Chí Tôn trong đạo Cao Đài, thể hiện cho lương tâm sáng suốt của con người và ánh sáng thần linh soi thấu vạn vật. Phía dưới quả Càn Khôn là các bậc thờ chư Phật, Tiên, Thánh, Thần theo trật tự Tam giáo và Ngũ chi, luôn tỏa ngát hương thơm thanh tịnh từ những nén nhang thảo mộc của làng nghề làm nhang Tây Ninh.

Đời sống nghi lễ văn hóa tại Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh

Trải qua gần một thế kỷ tồn tại, Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh không chỉ là một di sản kiến trúc tĩnh tại mà là một không gian văn hóa sống động, nơi các nghi thức lễ nhạc cổ truyền, lễ hội dân gian và truyền thống nhân ái được thực hành liên tục mỗi ngày.

Nghi thức cúng Tứ thời và hai kỳ đại lễ lớn

Đều đặn mỗi ngày, tại ngôi Đền Thánh diễn ra bốn thời khóa lễ cúng Đức Chí Tôn vào các giờ Tý, Ngọ, Mẹo và Dậu. Trong mỗi thời lễ, các chức sắc trong phẩm phục vàng, xanh, đỏ cùng hàng ngàn tín đồ áo dài trắng xếp hàng ngay ngắn theo đúng phân vị để hành lễ trong tiếng đàn kìm, đàn cò, đàn tranh của Ban Đồng nhi lễ nhạc mang âm hưởng sâu lắng của nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ tại Long An và Tây Ninh.

Trong năm âm lịch, Thánh địa Tây Ninh là tâm điểm của hai kỳ đại lễ tôn giáo - văn hóa có quy mô lớn bậc nhất miền Nam. Đầu xuân là Đại lễ vía Đức Chí Tôn tại Tòa Thánh Tây Ninh diễn ra vào ngày mùng 8 và mùng 9 tháng Giêng âm lịch với chuỗi hoạt động triển lãm lịch sử và múa Tứ linh (Rồng nhang, Ngọc Kỳ Lân, Quy, Phụng). Đến dịp rằm tháng 8 âm lịch, Đại lễ Hội Yến Diêu Trì Cung lại được tổ chức trọng thể tại Báo Ân Từ và Nội ô với nghệ thuật chưng mâm ngũ quả tạo hình long phụng tinh xảo cùng lễ rước Cộ bông Đức Phật Mẫu và Cửu vị Tiên Nương.

  • Nghi thức đại đàn Tứ thời: Cử hành bốn lần mỗi ngày vào giờ Tý, Ngọ, Mẹo, Dậu với hệ thống lễ nhạc cổ truyền và đội hình hành lễ chuẩn mực.
  • Đại lễ Vía Đức Chí Tôn (Mùng 9 tháng Giêng): Kỳ lễ hội mùa xuân tôn vinh đấng tạo hóa, kết hợp múa Rồng nhang và triển lãm văn hóa truyền thống.
  • Đại lễ Hội Yến Diêu Trì Cung (Rằm tháng 8): Đại lễ tôn vinh Đức Diêu Trì Kim Mẫu, nổi bật với nghệ thuật kết trái cây tạo hình tứ linh và lễ rước cộ hoa.
  • Truyền thống Trai đường nhân ái: Phục vụ hàng chục ngàn suất cơm chay thanh đạm cho tín đồ và khách hành hương thập phương trong suốt các kỳ đại lễ.

Giá trị di sản văn hóa bản địa vùng Nam Bộ

Sự hiện diện của nền đạo bản địa cùng hệ thống giáo luật khuyến thiện, ăn chay kỳ hoặc chay trường đã góp phần định hình nên bản sắc văn hóa ẩm thực chay Tây Ninh phong phú và tinh tế bậc nhất cả nước. Từ những nguyên liệu rau củ quả, nấm, đậu hũ dân dã của vùng đất nông nghiệp ven sông Vàm Cỏ, người dân Tây Ninh đã sáng tạo nên hàng trăm món chay thanh tao phục vụ đời sống tâm linh và văn hóa bản địa.

Ngày nay, việc bảo tồn nguyên vẹn giá trị kiến trúc, mỹ thuật điêu khắc và không gian văn hóa lễ nhạc tại khu vực Nội ô luôn được chính quyền và Hội Thánh phối hợp gìn giữ chặt chẽ. Nhằm số hóa và giới thiệu sâu rộng kho tàng di sản văn hóa bản địa tới cộng đồng, hệ thống cổng thông tin Tây Ninh NSSC không ngừng hoàn thiện cơ sở dữ liệu bách khoa về các công trình kiến trúc, lễ hội và làng nghề truyền thống của tỉnh. Với vẻ đẹp kiến trúc độc đáo kết tinh tinh thần hòa hợp dân tộc và nhân văn sâu sắc, Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh mãi là niềm tự hào văn hóa và biểu tượng di sản tâm linh đặc sắc trên vùng đất biên cương Đông Nam Bộ.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất