Nhà trăm cột - Tuyệt tác kiến trúc nhà rường gỗ quý trăm năm nơi đất phương Nam
NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Tọa lạc giữa khuôn viên vườn cây xanh mát rộng hơn bốn nghìn mét vuông tại xã Long Hựu Đông, Nhà trăm cột gây ấn tượng mạnh mẽ bởi mặt bằng kiểu chữ Quốc bề thế cùng hệ khung gỗ cẩm lai, gõ đỏ vững chãi qua hơn một thế kỷ. Ngôi nhà cổ mang dáng dấp uy nghiêm nhưng vẫn thoáng đãng nhờ sự biến tấu khéo léo của nhóm thợ mộc xứ Huế nhằm thích ứng trọn vẹn với khí hậu nắng gió miền sông nước.
Lịch sử hình thành và dấu ấn thời đại của Nhà trăm cột
Sự ra đời của Nhà trăm cột vào giao thời thế kỷ mười chín và hai mươi phản ánh giai đoạn phát triển phồn thịnh của kinh tế nông nghiệp thương phẩm cùng tầng lớp điền chủ giàu có tại vùng hạ lưu sông Vàm Cỏ. Công trình là chứng nhân lịch sử sống động cho cuộc giao lưu văn hóa Bắc – Trung – Nam trên dải đất cù lao phương Nam.
| Tiêu chí lịch sử và kiến trúc | Thông tin dữ liệu chuẩn xác của di tích | Giá trị di sản văn hóa và nghệ thuật |
|---|---|---|
| Vị trí tọa lạc | Ấp Trung, xã Long Hựu Đông, huyện Cần Đước | Nằm trên vùng đất cù lao Long Hựu giàu truyền thống lịch sử |
| Chủ nhân khởi dựng | Ông Trần Văn Hoa (Hương sư làng Long Hựu, Cai tổng Lộc Thành Hạ) | Đại diện cho tầng lớp hào phú trọng lễ nghĩa và mỹ thuật cổ truyền |
| Thời gian xây dựng | Khởi công năm 1898, hoàn thành khung năm 1901 và chạm khắc xong năm 1903 | Trải qua 5 năm chế tác công phu dưới triều vua Thành Thái |
| Lực lượng chế tác | Nhóm 15 nghệ nhân làng Mỹ Xuyên và làng Văn Xá từ xứ Huế | Chuyển giao tinh hoa mộc mỹ nghệ và điêu khắc cung đình vào Nam Bộ |
| Danh hiệu xếp hạng | Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày 27 tháng 09 năm 1997 | Quyết định số 2890-QĐ/VH của Bộ Văn hóa – Thông tin |
Bối cảnh vùng cù lao Long Hựu cuối thế kỷ mười chín
Để thấu hiểu quy mô đồ sộ của Nhà trăm cột, cần đặt công trình trong bối cảnh địa văn hóa đặc biệt của cù lao Long Hựu thuộc huyện Cần Đước vào cuối thế kỷ mười chín. Được bao bọc bởi bốn bề sông rạch thuộc cửa biển Soài Rạp, vùng hạ Cần Đước từ lâu đã là cửa ngõ giao thương đường thủy sầm uất nối liền Gia Định – Chợ Lớn với vùng đồng bằng châu thổ Cửu Long. Cùng với những hạt gạo Nàng Thơm Chợ Đào nức tiếng tiến vua và sản vật từ làng chiếu lác Cần Đước, sự trù phú của ruộng đồng đã tạo dựng nên những gia tộc điền chủ sở hữu hàng trăm mẫu ruộng màu mỡ.
Bên cạnh sức sống kinh tế trù phú, vùng đất cù lao Long Hựu và toàn dải Cần Đước còn là địa bàn chiến lược trọng yếu mang đậm hào khí lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân Nam Bộ. Nơi đây từng in dấu những trận đánh quả cảm trong cuộc khởi nghĩa của lãnh tụ Trương Công Định và nghĩa quân tại vùng hạ Cần Đước Cần Giuộc hồi nửa sau thế kỷ mười chín, đồng thời là nơi tọa lạc của công trình quân sự đồn Rạch Cát Cần Đước Long An trấn giữ cửa sông. Trong bối cảnh giao thoa giữa truyền thống văn hiến lâu đời và làn sóng kiến trúc phương Tây du nhập đầu thế kỷ hai mươi, các bậc hào phú bản địa vẫn ưu tiên lựa chọn kiến trúc gỗ truyền thống để khẳng định gia phong và cội nguồn dân tộc.
Hành trình kiến tạo của Hương sư Trần Văn Hoa
Chủ nhân khởi dựng nên Nhà trăm cột là ông Trần Văn Hoa (1869–1919), một vị điền chủ giàu có và uy tín từng giữ chức Hương sư làng Long Hựu, sau thăng chức Cai tổng Lộc Thành Hạ thuộc hạt Chợ Lớn xưa. Với mong muốn kiến tạo một cơ ngơi vừa làm nơi thờ tự gia tiên trang nghiêm, vừa là không gian sinh hoạt bền vững qua nhiều thế hệ con cháu, vào năm 1898 (niên hiệu Thành Thái thứ mười), ông đã quyết định mời đoàn thợ mộc gồm 15 nghệ nhân làng Mỹ Xuyên và làng Văn Xá nổi tiếng từ đất thần kinh Huế vào tận cù lao Long Hựu để thiết kế và thi công ngôi nhà.
Quá trình xây dựng Nhà trăm cột diễn ra vô cùng công phu và tỉ mỉ trong suốt hơn năm năm ròng rã, chia làm hai giai đoạn rõ rệt. Trong ba năm đầu tiên từ năm 1898 đến năm 1901, nhóm thợ tập trung xử lý nền móng đá tảng, xẻ gỗ, bào trơn và lắp dựng hoàn chỉnh bộ khung sườn bằng mộng chốt chuẩn xác cùng hệ mái ngói âm dương. Từ năm 1901 đến cuối năm 1903 (có tư liệu ghi kéo dài sang đầu năm 1904), mười lăm nghệ nhân tài hoa tiếp tục lưu lại để đục chạm từng bức hoành phi, bao lam, liên ba, kèo xuyên và các bức phù điêu gỗ trang trí nội thất. Khi hoàn thành, ngôi nhà ngay lập tức trở thành kiệt tác kiến trúc dân gian nổi danh khắp vùng lục tỉnh, sánh ngang về độ bề thế với nhà cổ Bình Thủy ở xứ Tây Đô hay nhà cổ Huỳnh Thủy Lê bên dòng Sa Đéc.
Quy hoạch không gian và kết cấu kiến trúc của Nhà trăm cột
Điểm làm nên giá trị độc bản của Nhà trăm cột chính là nghệ thuật tổ chức không gian kiến trúc gỗ quy mô lớn theo chuẩn mực truyền thống nhưng giàu tính thích ứng bản địa. Toàn bộ ngôi nhà có diện tích xây dựng 882 mét vuông, tọa lạc uy nghi theo hướng tây bắc giữa khu vườn rộng 4.044 mét vuông rợp bóng cây ăn trái.
| Hạng mục kết cấu kiến trúc | Thông số kỹ thuật và chất liệu sử dụng | Đặc điểm hình thái và công năng không gian |
|---|---|---|
| Diện tích và bố cục mặt bằng | Nhà rộng 882 m² trên khuôn viên vườn 4.044 m² | Mặt bằng kiểu chữ Quốc gồm 3 gian 2 chái đôi nối nhà trước và nhà sau |
| Hệ thống cột trụ chịu lực | Tổng cộng 120 cột (68 cột chính tròn và 52 cột phụ vuông) | Chế tác từ gỗ cẩm lai, gõ đỏ, gỗ mật nguyên khối đặt trên chân tảng đá |
| Kết cấu bộ khung vì kèo | Kiểu nhà rường Huế xuyên trính kết hợp đâm trính | Liên kết hoàn toàn bằng hệ thống mộng chốt gỗ khít khao, không dùng đinh sắt |
| Hệ nền và bậc tam cấp | Nền nhà nâng cao 0,9 m bằng đá xanh, lát gạch tàu lục giác | Chống ngập ẩm hiệu quả và tạo lớp đệm không khí mát mẻ quanh năm |
| Hệ mái và tường bao | Mái lợp ngói âm dương nhiều lớp, tường gạch dày 0,3 m | Mái dốc thoải thoát nước mưa nhanh, cửa lá sách đón gió tự nhiên |
Mặt bằng chữ Quốc ba gian hai chái chuẩn mực
Về tổng thể quy hoạch mặt bằng, Nhà trăm cột được thiết kế theo bố cục kiểu chữ Quốc truyền thống, một dạng thức kiến trúc phức hợp có khoảng sân giếng trời (thiên tỉnh) nằm ở chính giữa để lấy ánh sáng tự nhiên và thông gió đối lưu. Công trình gồm hai khối nhà chính là phần nhà trên (tiền đường và chính điện thờ tự) và phần nhà dưới (hậu tẩm và không gian sinh hoạt), được kết nối liên hoàn bằng hai dãy hành lang chạy dọc hai bên tả hữu. Bố cục ba gian hai chái đôi rộng lớn giúp phân định rạch ròi giữa không gian lễ nghi trang trọng phía trước với không gian sinh hoạt ấm cúng phía sau.
Phần nền của Nhà trăm cột được tôn cao tới 0,9 mét so với mặt sân vườn xung quanh, bó vỉa kiên cố bằng những khối đá xanh đẽo gọt vuông vức nhằm ngăn chặn hơi ẩm và nước triều cường xâm nhập vào chân cột gỗ. Bề mặt nền nhà lát toàn bộ bằng gạch tàu lục giác màu đỏ cam nung thủ công, vừa tạo vẻ đẹp cổ kính vừa tỏa hơi mát dịu vào mùa nắng nóng. Phía trước mặt tiền là hệ bậc tam cấp bằng đá dẫn lên hàng hiên rộng thoáng với hệ cửa bản Thượng song hạ bản kết hợp cửa lá sách sơn xanh thanh nhã.
Hệ thống một trăm hai mươi cột gỗ quý hiếm
Mặc dù dân gian quen gọi công trình là Nhà trăm cột để biểu thị sự bề thế hiếm thấy, nhưng qua khảo sát đo đạc kiến trúc thực tế, ngôi nhà có tổng cộng tới 120 cây cột lớn nhỏ bố trí thành hàng lối chuẩn xác theo cả chiều dọc lẫn chiều ngang. Trong tổng số 120 cột đó, có 68 cây cột chính dáng tròn bề thế đảm nhiệm vai trò chịu lực trực tiếp cho hệ thống vì kèo nhà trên và nhà dưới, kết hợp cùng 52 cây cột phụ dáng vuông phân bố dọc theo các hành lang và hàng hiên. Những cây cột cái ở gian trung tâm có chu vi thân cột rất lớn, bề mặt gỗ sau hơn một thế kỷ đã lên nước bóng loáng như sừng.
Toàn bộ hệ thống cột trụ, đòn tay, rui mè, kèo xuyên của Nhà trăm cột đều được tuyển chọn từ những loại danh mộc quý hiếm bậc nhất thời bấy giờ như gỗ cẩm lai, gỗ gõ đỏ, gỗ mật và gỗ mun. Những loại gỗ tứ thiết này có tỷ trọng nặng, thớ gỗ mịn chắc và chứa tinh dầu tự nhiên giúp kháng mối mọt, cong vênh trong điều kiện khí hậu nóng ẩm. Mỗi chân cột đều được kê trang trọng trên bệ đá tảng chạm khắc tinh tế, giúp cách ly thớ gỗ khỏi độ ẩm mặt nền và truyền tải trọng lượng mái ngói hàng chục tấn xuống móng nền vững chắc.

Sự giao thoa giữa nhà rường Huế và khí hậu Nam Bộ
Về mặt kỹ thuật kết cấu, bộ khung của Nhà trăm cột mang đậm dấu ấn kiến trúc nhà rường Huế cổ truyền vốn bắt nguồn từ các cung điện, phủ đệ tại Đại Nội Huế và nghệ thuật mộc truyền thống miền Trung như làng mộc Kim Bồng. Hệ vì kèo được liên kết theo lối xuyên trính ở gian giữa và đâm trính ở các gian biên, sử dụng hoàn toàn hệ thống mộng âm dương và chốt gỗ khít khao mà không cần dùng đến đinh sắt. Cấu trúc lắp ghép bằng mộng gỗ này giúp bộ khung có độ đàn hồi tự nhiên trước gió bão và dễ dàng tu bổ từng cấu kiện riêng lẻ.
Tuy được kiến tạo bởi những nghệ nhân làng Mỹ Xuyên xứ Huế, không gian của Nhà trăm cột đã có sự biến tấu sáng tạo nhằm hòa nhập với thiên nhiên phóng khoáng phương Nam. Chiều cao từ mặt nền gạch tàu lên tới đỉnh nóc mái được nâng cao vút để giải nhiệt, trong khi khoảng cách giữa các bước cột được nới rộng hơn để đón làn gió mát từ sông rạch thổi vào. Sự kết hợp giữa bộ khung nhà rường chuẩn mực, khoảng sân thiên tỉnh ngập nắng của kiểu chữ Quốc và hệ thống cửa sổ lá sách mở rộng bốn phía đã tạo nên một không gian kiến trúc mát mẻ vào mùa hạ và ấm áp vào mùa mưa.
Nghệ thuật chạm khắc gỗ và nội thất cổ trong Nhà trăm cột
Nếu kết cấu một trăm hai mươi cột trụ tạo nên bộ khung xương hùng vĩ, thì nghệ thuật điêu khắc gỗ tinh xảo trên từng cấu kiện nội thất chính là linh hồn thẩm mỹ làm nên danh tiếng của Nhà trăm cột. Bước qua ngưỡng cửa chính, người thưởng lãm như lạc vào một bảo tàng điêu khắc gỗ sống động của thế kỷ mười chín.
Tinh hoa điêu khắc của nhóm nghệ nhân làng Mỹ Xuyên
Toàn bộ không gian thờ tự ở ba gian chính của Nhà trăm cột là nơi tập trung mật độ chạm khắc dày đặc và cầu kỳ bậc nhất dưới bàn tay tài hoa của mười lăm nghệ nhân làng Mỹ Xuyên. Với các kỹ thuật chạm nổi, chạm lọng nhiều lớp, chạm bong kênh và cẩn xà cừ điêu luyện, những khối gỗ cẩm lai và gõ đỏ cứng chắc đã được biến hóa thành những dải lụa mềm mại, những đám mây vờn sống động hay những cành hoa lá mỏng manh. Từng đường đục nét chạm đều đạt tới độ sắc sảo tuyệt đối, có những bức bao lam được chạm lọng sâu tới ba bốn tầng không gian mà vẫn giữ được sự liền lạc nguyên khối của thớ gỗ.
Không gian nội thất của Nhà trăm cột còn lưu giữ nguyên vẹn hệ thống hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng rực rỡ cùng các bộ bàn ghế trường kỷ, sập gụ, tủ chè khảm ốc xà cừ lấp lánh. Cách bài trí nội thất tuân thủ nguyên tắc đối xứng trục thần đạo của kiến trúc cổ Việt Nam, trong đó gian giữa trang trọng nhất đặt khám thờ Cửu huyền thất tổ, hai gian bên đặt bàn thờ các bậc tiền bối cùng hệ thống đôn sứ và chân đèn đồng. Ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ hắt từ khoảng sân thiên tỉnh vào trong nhà làm nổi bật sắc đỏ trầm của gỗ quý và ánh vàng kim cổ kính.
Đồ án Tứ linh, Bát quả và hoa văn nho giáo
Điểm đặc sắc nhất trong hệ thống trang trí mỹ thuật tại Nhà trăm cột là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các đồ án kinh điển của mỹ thuật cung đình thời Nguyễn với hệ đề tài hoa trái bình dị của miệt vườn Nam Bộ. Trên các vì kèo, đầu dư, bức cốn và khung bao lam ở gian chính điện, các nghệ nhân đã chạm khắc sống động bộ Tứ linh (Long, Lân, Quy, Phượng), Tứ quý (Mai, Lan, Cúc, Trúc), hình tượng cá chép hóa rồng, chim phượng hoàng hàm thư, dơi ngậm kim tiền và các đồ án Bát bửu mang ước vọng về sự trường tồn, phúc lộc và truyền thống hiếu học của gia tộc họ Trần.
Bên cạnh những biểu tượng mang tính điển phạm Nho giáo ấy, người xem còn bắt gặp trên các bức liên ba và vách ngăn của Nhà trăm cột những mảng chạm khắc Bát quả và hoa lá đặc trưng của miền đất phương Nam trù phú. Hình ảnh trái mãng cầu, trái lựu nở đầy hạt, trái bầu, trái bí, chùm nho, hoa sen cùng đôi chim trĩ, con sóc chuyền cành được thể hiện với bút pháp tả thực sinh động và tràn đầy nhựa sống. Chính sự dung hợp tinh tế giữa nét đài các của kinh thành Huế, chiều sâu triết lý Á Đông và hơi thở dân dã Nam Bộ đã nâng tầm Nhà trăm cột thành chuẩn mực độc đáo của nghệ thuật trang trí kiến trúc gỗ Việt Nam.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của Nhà trăm cột
Trải qua hơn một trăm hai mươi năm hiện diện giữa vùng cù lao sông nước, Nhà trăm cột không chỉ là tài sản quý giá của dòng tộc họ Trần mà đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của vùng đất Cần Đước và toàn khu vực Nam Bộ. Công trình kết tinh trọn vẹn lịch sử khai hoang, kiến trúc và tâm hồn người dân miền hạ.
Vị thế di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia
Ghi nhận những giá trị đặc biệt xuất sắc về lịch sử, kiến trúc nhà rường gỗ cổ và nghệ thuật điêu khắc dân gian, ngày 27 tháng 09 năm 1997, Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 2890-QĐ/VH chính thức xếp hạng Nhà trăm cột là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Đây là một trong những ngôi nhà cổ dân dụng hiếm hoi tại khu vực phía Nam được công nhận danh hiệu cấp quốc gia từ rất sớm, khẳng định tầm vóc của công trình trong kho tàng di sản kiến trúc gỗ cổ truyền Việt Nam. Trải qua hai cuộc kháng chiến vệ quốc và sự khắc nghiệt của thời gian, các thế hệ hậu duệ của cụ Trần Văn Hoa vẫn kiên trì gìn giữ ngôi từ đường với tất cả lòng thành kính đối với tổ tiên.
Trong bức tranh tổng thể các di tích lịch sử và kiến trúc tâm linh tại địa phương, Nhà trăm cột tạo nên một mạch nguồn di sản liên hoàn cùng ngôi đình cổ đình Vạn Phước Cần Đước Long An — nơi thờ tự các bậc tiền hiền mở đất và danh nhân âm nhạc Nguyễn Quang Đại. Nhằm số hóa và bảo tồn bền vững các giá trị kiến trúc cổ truyền, cổng thông tin Tây Ninh NSSC luôn chú trọng lưu trữ hồ sơ khoa học về kỹ thuật mộc cổ cũng như các chương trình trùng tu, bảo dưỡng định kỳ giúp bảo vệ kết cấu gỗ quý trước tác động của biến đổi khí hậu.
Không gian bảo tồn ký ức văn hóa vùng hạ Cần Đước
Không chỉ dừng lại ở giá trị vật thể của một công trình kiến trúc gỗ, Nhà trăm cột tại xã Long Hựu Đông còn là không gian văn hóa sống động lưu giữ phong tục tập quán, nghi lễ thờ cúng gia tiên và nếp sống gia phong của người dân Nam Bộ xưa. Trong những dịp lễ giỗ truyền thống hay tết cổ truyền, ngôi nhà rường cổ lại ấm áp khói hương trầm mặc, gợi nhắc con cháu về đạo lý uống nước nhớ nguồn và công đức khai phá vùng đất cù lao của tiền nhân. Vẻ đẹp cổ kính của những hàng cột gỗ còn gắn liền với không gian diễn xướng tao nhã của nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ tại Long An và Tây Ninh trên đất Cần Đước.
Bao quanh ngôi nhà cổ trăm năm tuổi ấy là nhịp sống bình dị, cần cù của các làng nghề thủ công và đặc sản nức tiếng thuộc huyện Cần Đước. Hành trình tìm hiểu văn hóa bản địa vùng đất cù lao luôn gắn liền với hình ảnh người thợ tại làng nghề đan cần xé Tân Chánh Cần Đước Long An, những chiếc chiếu lác bền đẹp hay hương vị đậm đà của thức quà lạp xưởng tươi Cần Đước mỗi độ xuân về. Sự cộng hưởng giữa di sản kiến trúc và văn hóa dân gian đã tạo nên sức hấp dẫn bền bỉ cho vùng đất ven sông Vàm Cỏ.
Sau hơn một thế kỷ trường tồn cùng tuế nguyệt, Nhà trăm cột vẫn sừng sững như một biên niên sử bằng gỗ quý ghi dấu sự giao thoa kỳ diệu giữa nghệ thuật kiến trúc nhà rường Huế và tâm hồn phóng khoáng của cư dân vùng đất phương Nam. Việc trân trọng, bảo tồn và lan tỏa giá trị lịch sử nghệ thuật của Nhà trăm cột chính là nhịp cầu kết nối quá khứ vàng son với hiện tại, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.
NSSC Tây Ninh
tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tây Ninh.
Bài liên quan
Làng nổi Tân Lập - Bức tranh sinh thái rừng tràm ngập nước giữa vùng Đồng Tháp Mười
Làng nổi Tân Lập sở hữu hơn sáu trăm héc-ta rừng tràm ngập nước trù phú bên dòng rạch Rừng. Khám phá hệ sinh thái đất ngập nước và văn hóa mùa nước nổi.
Tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng - Tuyệt tác kiến trúc gạch nung ngàn năm tuổi
Tháp cổ Bình Thạnh Trảng Bàng là kiệt tác kiến trúc gạch nung thế kỷ VIII - IX hiếm hoi tại Nam Bộ. Khám phá nghệ thuật điêu khắc đá và di sản cổ xưa.
Chùa Bà Đen Linh Sơn Tiên Thạch Tự - Cổ tự ba trăm năm linh thiêng lưng chừng núi thẳm
Chùa Bà Đen Linh Sơn Tiên Thạch Tự ẩn mình giữa sườn non hùng vĩ từ thế kỷ XVIII. Khám phá kiến trúc đá xanh, Điện Bà và di sản tâm linh phương Nam.



