Bỏ qua đến nội dung

Khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen - Viên ngọc sinh thái nguyên sinh giữa lòng Đồng Tháp Mười

Được công nhận là Khu Ramsar thứ 7 của Việt Nam và thứ 2.227 trên thế giới vào năm 2015, khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen trải rộng hơn 5.030 ha tại vùng trũng Đồng Tháp Mười, lưu giữ nguyên vẹn cấu trúc địa mạo đầm lầy và hệ sinh thái rừng tràm ngập nước tự nhiên tiêu biểu của hạ lưu sông Mê Kông.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh dòng kênh xanh mát uốn lượn giữa rừng tràm và đàn chim bay lượn tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen

Nằm dọc theo vòng cung uốn lượn của thủy đạo miền biên viễn huyện Tân Hưng, khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen hiện lên như một bảo tàng thiên nhiên sống động giữa bồn trũng ngập lũ theo mùa. Không gian nơi đây hội tụ đầy đủ các kiểu sinh cảnh đặc trưng từ thảm thực vật thủy sinh, đồng cỏ lầy đến hệ thống lung trấp cổ xưa, tạo nên mái nhà chung cho hàng trăm loài động thực vật quý hiếm phương Nam.

Địa thế kiến tạo của khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen

Sự hình thành của khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen là kết quả từ quá trình tiến hóa địa chất hàng thiên niên kỷ tại hạ lưu châu thổ Cửu Long. Nằm ở tâm điểm vùng trũng ngập nước nội đồng, khu vực này giữ vai trò như một túi điều tiết thủy văn tự nhiên khổng lồ cho toàn bộ dải đồng bằng phía tây.

Tiêu chí địa lý và pháp lýThông số và dữ liệu khoa học ghi nhậnÝ nghĩa đối với hệ sinh thái vùng
Tọa độ hành chínhCác xã Vĩnh Lợi, Vĩnh Đại và Vĩnh Châu A thuộc huyện Tân HưngVùng lõi sinh thái nguyên sinh của tiểu vùng bồn trũng
Tổng diện tích tự nhiênKhoảng 5.030 ha diện tích mặt đất và mặt nước ngập theo mùaBao gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái và vùng đệm
Mốc thành lập bảo tồnQuyết định thành lập ngày 19 tháng 01 năm 2004Xác lập hành lang pháp lý bảo vệ cảnh quan đất ngập nước nội địa
Danh hiệu quốc tếCông nhận Khu Ramsar thứ 7 của Việt Nam ngày 27 tháng 11 năm 2015Khu Ramsar thứ 2.227 của thế giới theo Công ước quốc tế về đất ngập nước
Trục thủy văn chủ đạoÁn ngữ ven bờ tả ngạn nhánh chính sông Vàm Cỏ TâyKết nối dòng chảy phù sa từ thượng nguồn Mê Kông đổ về hạ lưu

Địa thế bồn trũng tự nhiên ven dòng Vàm Cỏ Tây

Về mặt địa hình học, khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen tọa lạc trên địa bàn ba xã Vĩnh Lợi, Vĩnh Đại và một phần xã Vĩnh Châu A thuộc huyện Tân Hưng, nằm ở cao trình thấp trũng đặc trưng của vùng trũng Đồng Tháp Mười. Toàn bộ diện tích khoảng 5.030 ha trải dài theo thế đất thoai thoải từ tây bắc xuống đông nam với độ cao trung bình chỉ từ 0,4 mét đến 1,8 mét so với mực nước biển. Cấu trúc lòng chảo tự nhiên này biến nơi đây thành điểm hội tụ của các luồng nước lũ tràn về từ thượng nguồn sông Tiền qua mạng lưới kênh rạch trước khi thoát ra hệ thống sông Vàm Cỏ Đông và sông Vàm Cỏ Tây.

Điểm nhấn địa mạo độc đáo nhất tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen là vùng cù lao rộng gần 1.500 ha được bao bọc bởi khúc uốn cong mềm mại của dòng sông cổ. Dòng chảy ven sông đã bồi đắp nên dải giồng đất cao hơn mặt ruộng trũng xung quanh từ 0,5 mét đến 1 mét, hình thành con đê tự nhiên vững chãi che chắn cho vùng đầm lầy nội đồng phía sau. Đặt trong bức tranh tổng thể các vùng bảo tồn phía Nam, địa thế nơi đây mang nét tương đồng sâu sắc với Vườn quốc gia Tràm Chim ở phía tây và khu rừng tràm tại làng nổi Tân Lập ở phía đông, nhưng lại có sự giao thoa trực tiếp giữa chế độ bán nhật triều truyền theo lòng sông lớn với chế độ ngập lũ nội đồng.

Quá trình bồi tụ trầm tích và hình thành lung trấp

Lịch sử địa chất của khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen gắn liền với quá trình biển thoái và sự bồi tụ trầm tích Holocene muộn cách ngày nay hàng nghìn năm. Khi mực nước biển hạ thấp, các lớp trầm tích sét biển cổ bị phủ lấp bởi phù sa sông Mê Kông trong điều kiện yếm khí của đầm lầy cổ đại, tạo nên tầng đất phèn tiềm tàng và đất phèn hoạt động đặc trưng. Trên bề mặt lớp trầm tích trẻ ấy, những dòng chảy cổ bị bứt đứt đã tạo thành hàng loạt vũng trũng tự nhiên đọng nước quanh năm mà cư dân bản địa gọi là hệ thống lung trấp.

Trong ngôn ngữ dân gian miền Tây Nam Bộ, từ Láng chỉ những vùng đất trũng rộng lớn ngập nước láng lai giữa đồng phẳng, còn chữ Sen bắt nguồn từ những thảm sen hồng hoang dã mọc phủ kín mặt đầm tự nhiên từ thuở khai hoang. Sau khi được xác lập quy chế bảo tồn cấp tỉnh vào năm 2004, đến ngày 27 tháng 11 năm 2015, Tổ chức Công ước Ramsar thế giới đã công nhận nơi đây là Khu Ramsar thứ 7 của Việt Nam và thứ 2.227 trên toàn cầu. Danh hiệu này khẳng định vị thế quốc tế của vùng đầm lầy Tân Hưng, sánh vai cùng các khu dự trữ sinh quyển tiêu biểu như Vườn quốc gia U Minh Hạ hay rừng nguyên sinh Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát.

Hệ sinh thái đa dạng tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen

Cấu trúc địa mạo đa tầng cùng chế độ thủy văn luân phiên đã nuôi dưỡng tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen một kho tàng đa dạng sinh học vô cùng phong phú. Các nhà sinh thái học đánh giá nơi đây là mô hình thu nhỏ hoàn chỉnh nhất của hệ sinh thái tự nhiên vùng Đồng Tháp Mười xưa với hàng trăm loài thực vật và động vật hoang dã.

Nhóm sinh vật và sinh cảnhSố lượng loài và quy mô phân bốCác đại diện sinh học tiêu biểu tại khu bảo tồn
Hệ thực vật bậc caoHơn 156 loài thuộc 60 họ thực vậtTràm cừ bản địa, lúa ma tự nhiên, sen hồng, súng trắng, năng ngọt, cỏ ống, trâm bầu
Quần thể chim nước và chim rừngKhoảng 148 loài chim, trong đó có nhiều loài di cưSếu đầu đỏ, giang sen, điên điển, cò ốc, diệc lửa, già đẫy Java, còng cọc, vịt trời
Khu hệ cá nước ngọtTrên 87 loài cá bản địa thuộc lưu vực Mê KôngCá linh ống, cá thát lát, cá lóc đồng, cá trê vàng, cá hô, cá nàng hai, cá chạch lấu
Lưỡng cư, bò sát và thúHơn 45 loài bò sát, lưỡng cư và thú nhỏRắn hổ hành, rùa hộp lưng đen, trăn đất, rái cá lông mũi, dơi quả, ếch đồng
Các kiểu sinh cảnh chính6 kiểu quần xã sinh thái đất ngập nướcRừng tràm ngập nước, đầm lầy lung trấp, đồng cỏ ngập mùa, đai rừng ven sông, ruộng lúa

Thảm thực vật rừng tràm, đồng cỏ và lúa ma

Lớp áo xanh bao phủ diện tích lớn nhất tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen chính là những cánh rừng tràm ngập nước bạt ngàn kết hợp cùng đai rừng tạp tự nhiên ven sông. Cây tràm gió và tràm cừ bản địa phát triển mạnh mẽ trên nền đất phèn nhờ bộ rễ chùm dẻo dai và lớp vỏ xốp nhiều tầng có khả năng giữ ẩm vượt trội. Dọc theo bờ sông Vàm Cỏ Tây, thảm thực vật rừng ven sông phân tầng rõ rệt với các loài cây gỗ chịu ngập như gáo vàng, trâm bầu, bần chua, điên điển đan xen cùng dây leo chằng chịt, tạo nên bức tường xanh bảo vệ bờ bãi và cung cấp nơi làm tổ an toàn cho các đàn chim lớn.

Bước vào vùng lõi trũng sâu bên trong, cảnh quan chuyển tiếp mượt mà sang các quần xã đồng cỏ năng ngọt, năng kim, cỏ ống và đầm lầy thủy sinh. Đặc biệt nhất trong hệ thực vật bản địa nơi đây là quần thể lúa ma tự nhiên (Oryza rufipogon) rộng hàng trăm héc-ta mang nguồn gen cổ xưa có khả năng vươn lóng thần kỳ theo đà nước dâng, giữ bông lúa luôn vươn cao trên mặt nước lũ sâu tới hai hoặc ba mét. Mặt nước tại các lung trấp còn được dệt kín bởi sắc hồng của hoa sen, hoa súng và bông điên điển vàng rực, trong khi mùa hoa tràm nở trắng rừng lại thu hút đàn ong rừng về kết tinh nên đặc sản mật ong tràm Đồng Tháp Mười Long An sóng sánh sắc vàng hổ phách.

Thuyền nhỏ len lỏi dưới tán rừng tràm ngập nước nguyên sinh tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen
Thuyền nhỏ len lỏi dưới tán rừng tràm ngập nước nguyên sinh tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen

Quần thể chim nước và các loài thủy sản bản địa

Nhờ nguồn thức ăn dồi dào từ cá tôm, côn trùng thủy sinh và hạt cỏ năng, khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen trở thành thiên đường cư trú và sinh sản của khoảng 148 loài chim, trong đó có nhiều loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và danh lục IUCN. Dưới những tán rừng tràm cổ thụ và các bụi gáo ven sông, hàng vạn cá thể cò trắng, cò ngà, cò ốc, vạc, diệc xám, diệc lửa và còng cọc tụ hội về làm tổ kín đặc trên ngọn cây. Đặc biệt, các trảng cỏ năng ngọt giàu củ bột tại khu bảo tồn là sinh cảnh kiếm ăn quan trọng của những loài chim nước quý hiếm bậc nhất như sếu đầu đỏ (Grus antigone sharpii), giang sen, già đẫy Java, điên điển và quăm đầu đen.

Bên dưới mặt nước lấp lánh ánh nắng là thế giới thủy sinh sôi động với hơn 87 loài cá nước ngọt bản địa thuộc hệ sinh thái hạ lưu sông Mê Kông. Khi nước đầu nguồn đổ về mang theo hàng triệu ấu trùng và cá bột, hệ thống lung bàu tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen trở thành bãi đẻ tự nhiên lý tưởng cho đàn cá linh non cùng các loài cá thát lát, cá chạch lấu, cá trê vàng, cá lóc đồng, cá sặc rằn, cá hô và cá nàng hai. Sự trù phú của khu hệ cá tiếp tục nuôi dưỡng quần thể rùa hộp lưng đen, rùa ba gờ, trăn đất và loài rái cá lông mũi quý hiếm dưới đầm lầy.

Chu kỳ thủy văn mùa nước nổi nuôi dưỡng sinh cảnh

Nhịp đập sự sống tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen vận hành theo quy luật tuần hoàn của chế độ thủy văn hai mùa rõ rệt, gồm mùa khô từ tháng mười hai đến tháng năm và mùa mưa ngập lũ từ tháng sáu đến tháng mười một. Trong đó, hiện tượng mùa nước nổi diễn ra từ tháng tám đến tháng mười một dương lịch chính là nhân tố sinh thái quan trọng nhất quyết định diện mạo cảnh quan. Khi nước lũ từ thượng nguồn sông Mê Kông tràn về hệ thống kênh rạch Tân Hưng, mực nước trên các cánh đồng cỏ và rừng tràm dâng lên hiền hòa từ 1,5 mét đến hơn 3 mét, giúp thau chua rửa phèn cho tầng đất mặt và bồi đắp lượng phù sa màu mỡ.

Nước ngập sâu vừa tiêu diệt chuột hại, côn trùng gây bệnh trên đồng cỏ khô, vừa kích thích hạt sen, củ súng, củ năng và thân lúa ma tự nhiên trỗi dậy vươn mình lên mặt nước để đón đàn cá từ sông lớn vượt bờ vào đẻ trứng. Khi bước sang tháng mười hai dương lịch, mực nước rút dần ra sông lớn và gom nguồn lợi thủy sản về tích tụ tại hệ thống lung trấp trũng sâu. Trong mùa khô nắng ấm, việc điều tiết giữ nước hợp lý tại các phân khu giúp duy trì độ ẩm phòng chống cháy rừng tràm và giữ mực nước nông tại trảng cỏ năng cho sếu đầu đỏ tìm kiếm thức ăn.

Các phân khu cảnh quan ở khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen

Trên tổng diện tích hơn 5.030 ha, không gian của khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen được quy hoạch khoa học thành các phân khu chức năng gắn liền với từng dạng địa hình đặc thù. Mỗi phân khu mang một vẻ đẹp cảnh quan riêng biệt, phản ánh sự chuyển hóa kỳ diệu của thiên nhiên vùng trũng ngập nước.

Vùng cù lao ven sông và đai rừng tràm nguyên sinh

Phân khu cảnh quan ấn tượng đầu tiên khi tiếp cận khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen là dải cù lao rộng khoảng 1.500 ha nằm gọn trong vòng tay uốn lượn của dòng sông Vàm Cỏ Tây. Nhờ vị trí biệt lập được bao quanh bởi mặt nước sông sâu và đai rừng hỗn giao tự nhiên dày đặc, khu vực cù lao này tách biệt hoàn toàn với những tác động ồn ào bên ngoài. Dọc theo triền sông, những hàng cây bần chua, gáo vàng và trâm bầu cổ thụ vươn cành rủ bóng xuống mặt nước, bộ rễ thở nhô lên dày đặc giúp giữ chặt phù sa và tạo thành những hang hốc tự nhiên cho tôm cá trú ngụ.

Tiến sâu vào phía trong đai rừng ven sông là những lô rừng tràm ngập nước nguyên sinh và rừng tràm tái sinh lâu năm với thân tràm vươn thẳng tắp cao từ 10 mét đến 15 mét. Dưới tán rừng rợp bóng mát rượi, ánh nắng mặt trời xuyên qua kẽ lá chiếu xuống mặt nước nhuộm màu nâu đỏ đặc trưng của lá tràm phân hủy. Hệ thống kênh bao và những con rạch nhỏ uốn lượn dưới tán rừng vừa phục vụ công tác tuần tra lâm học, vừa là hành lang sinh thái kết nối sân chim tự nhiên với các lung nước sâu ở trung tâm.

Không gian đầm sen hồng và trảng cỏ ngập mùa

Trải rộng ở phần lõi trung tâm và phía bắc của khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen là những cánh đồng cỏ ngập nước theo mùa mênh mông nối liền với hệ thống lung trấp tự nhiên rộng hàng trăm héc-ta. Đúng như tên gọi Láng Sen đã đi vào lịch sử địa phương, mỗi khi bước vào mùa mưa và mùa nước nổi, toàn bộ các đầm trũng lại khoác lên mình tấm thảm hoa sen hồng và súng đồng rực rỡ trải dài tới tận chân trời. Những đóa sen bản địa tại đây có cánh hoa dày, sắc hồng đậm đà và hương thơm thanh khiết lan tỏa theo làn gió đồng nội.

Bên cạnh các đầm sen súng, những trảng cỏ năng ngọt, cỏ ống và đồng lúa ma tự nhiên tạo nên những thảo nguyên ngập nước bát ngát thay đổi sắc màu theo từng tháng trong năm, từ sắc xanh non đầu mùa mưa sang màu vàng óng của bông lúa trời lúc thu về. Quần xã sen súng và cỏ năng tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen còn có khả năng tự làm sạch nguồn nước, hấp thụ kim loại nặng và trung hòa lượng axit phèn từ tầng đất sâu, giữ cho môi trường đầm lầy luôn trong lành.

Cánh đồng sen hồng bung nở rực rỡ trên mặt đầm tự nhiên tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen
Cánh đồng sen hồng bung nở rực rỡ trên mặt đầm tự nhiên tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen

Giá trị di sản Ramsar của khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen

Không chỉ là một pháo đài bảo vệ đa dạng sinh học của lưu vực Mê Kông, khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen còn kết tinh những giá trị văn hóa lịch sử sâu sắc của cộng đồng cư dân miền biên viễn. Sự gắn kết bền chặt giữa con người và thiên nhiên nơi đây tạo nên bản sắc văn hóa sinh thái đậm chất Nam Bộ.

Ý nghĩa bảo tồn nguồn gen trong mạng lưới Ramsar

Việc được ghi danh là Khu Ramsar thứ 7 của Việt Nam đã đưa khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen trở thành mắt xích chiến lược trong mạng lưới các vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế tại Đông Nam Á. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hạn hán và xâm nhập mặn đang đe dọa đồng bằng châu thổ, khu bảo tồn đóng vai trò như một ngân hàng gen tự nhiên lưu giữ các giống loài bản địa thích nghi cao với đất phèn và ngập lũ, đặc biệt là nguồn gen lúa ma tự nhiên phục vụ công tác lai tạo giống lúa chịu ngập.

Về mặt chức năng môi trường, hơn 5.030 ha rừng tràm, đầm lầy và đồng cỏ tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen hoạt động như một hồ điều hòa sinh thái giúp cắt giảm đỉnh lũ cho vùng hạ lưu vào mùa mưa và bổ cập nguồn nước ngầm vào mùa khô, đồng thời lưu trữ lượng lớn carbon trong tầng đất than bùn. Trên hành trình số hóa và lan tỏa tri thức di sản bản địa, chuyên trang Tây Ninh NSSC thường xuyên cập nhật các tư liệu nghiên cứu khoa học về mô hình quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng và phục hồi sinh cảnh bền vững tại vùng trũng Tân Hưng.

Bản sắc văn hóa cư dân vùng trũng Đồng Tháp Mười

Bao quanh khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen là không gian sinh tồn lâu đời của cộng đồng cư dân vùng trũng với lối sống thuận thiên gắn liền với nhịp nước lớn, nước ròng và mùa nước nổi hàng năm. Từ thuở tiền nhân đi mở cõi phương Nam dựng chòi giữ đất giữa rừng tràm, người dân nơi đây đã đúc kết kho tàng tri thức dân gian về cách nhận biết con nước, dự báo thời tiết qua tập tính chim trời và chế tác ghe xuồng đi lại trên kênh rạch. Tinh thần hào sảng, trọng nghĩa tình của cư dân miền sông nước ấy còn ngân vang qua di sản nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ tại Long An và Tây Ninh trong những đêm trăng thanh.

Sự trù phú của sản vật thiên nhiên từ vùng đầm lầy và rừng tràm đã hun đúc nên nền văn hóa ẩm thực đồng quê đậm đà bản sắc của vùng trũng Đồng Tháp Mười. Từ những loài cá đồng, bông súng, bông điên điển, rau đắng đất hái ven lung bàu, cư dân địa phương đã sáng tạo nên những món ăn dân dã trứ danh như lẩu mắm Mộc Hóa thơm nồng hương mắm đồng, món cá lóc nướng trui Long An cuốn lá sen non, tô cháo cá rau đắng Long An ấm lòng ngày mưa lũ, bát canh chua cá chốt Vàm Cỏ thanh mát hay đặc sản chuột đồng nướng chao Đồng Tháp Mười Long An sau vụ gặt.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen vẫn giữ vững vị thế là viên ngọc sinh thái nguyên sinh quý giá bậc nhất của vùng hạ lưu sông Mê Kông, nơi giao hòa trọn vẹn giữa địa mạo đầm lầy cổ xưa, rừng tràm bạt ngàn và sức sống mãnh liệt của muôn loài thủy điểu. Việc bảo tồn và phát huy bền vững các giá trị tự nhiên lẫn văn hóa bản địa tại khu bảo tồn đất ngập nước Láng Sen không chỉ góp phần gìn giữ lá phổi xanh cho khu vực phía Nam mà còn khẳng định cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong sứ mệnh bảo vệ các vùng đất ngập nước quốc tế.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất