Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu - Di sản tâm linh trên đỉnh núi Bà Đen

Được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2018, lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu tại quần thể chùa núi Bà Đen là biểu tượng giao thoa đặc sắc giữa nghi lễ Phật giáo và tín ngưỡng dân gian Nam Bộ.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Chư tăng trang nghiêm cử hành nghi thức rước lễ tại Điện Bà trong lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu núi Bà Đen

Giữa mây ngàn quyện quanh sườn non thiêng cao nhất miền Đông Nam Bộ, lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu từ hàng trăm năm qua đã trở thành điểm tựa tâm linh sâu sắc của hàng triệu cư dân phương Nam mỗi độ đầu hạ. Không chỉ lưu giữ mạch nguồn tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa hòa quyện cùng triết lý từ bi của Phật giáo Bắc tông, kỳ đại lễ tháng Năm âm lịch còn kết tinh đạo lý uống nước nhớ nguồn và khát vọng bình an của cộng đồng.

Cội nguồn tín ngưỡng của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu

Trải qua hơn ba thế kỷ định hình cùng bước chân người Việt mở cõi về phương Nam, sự ra đời và lan tỏa của kỳ lễ vía tháng Năm gắn liền mật thiết với huyền tích linh thiêng trên sườn non hùng vĩ. Từ những lớp trầm tích dân gian mộc mạc thuở ban đầu, mạch nguồn sùng bái nữ thần núi đã dung hợp hài hòa vào dòng chảy Phật giáo để kiến tạo nên một di sản văn hóa giàu bản sắc.

Huyền tích nàng Lý Thị Thiên Hương trung trinh

Trong tâm thức dân gian của cư dân vùng biên viễn, hình tượng vị nữ thần chủ quản ngọn sơn linh gắn liền với câu chuyện cảm động về Lý Thị Thiên Hương, người thiếu nữ tài sắc vẹn toàn sống vào buổi giao thời thế kỷ mười tám. Tương truyền, nàng là con gái của vị quan trấn nhậm vùng đất chân núi, nổi tiếng với tấm lòng mộ Phật từ tâm và mối tình son sắt cùng chàng tráng sĩ Lê Sỹ Triệt. Khi người thương lên đường tòng quân bảo vệ bờ cõi, nàng ở lại quê nhà giữ trọn lời thề thủy chung.

Trong một lần lên núi dâng hương lễ Phật, trước sự vây bắt của toán người cậy thế cường quyền, nàng quyết tâm gieo mình xuống khe núi để bảo toàn danh tiết. Sau khi thác, nàng hiển linh báo mộng cho vị thiền sư tu hành trên núi dưới hình hài một người nữ có gương mặt đen sẫm nhưng tỏa rạng hào quang từ ái. Cảm phục trước khí tiết trinh liệt cùng sự che chở linh ứng của nàng, các bậc tiền nhân đã lập điện thờ phụng, tôn xưng là Đức Bà Đen.

Giao thoa tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo

Nhìn từ chiều dài lịch sử khai khẩn vùng đất đạo Quang Hóa và phủ Tây Ninh thời Nguyễn, quá trình cư dân lưu tán vào lập ấp ven sông Vàm Cỏ đã mang theo tâm thức thờ cúng nữ thần bảo hộ. Khi đối diện với thiên nhiên rừng thiêng buổi đầu khẩn hoang, người nông dân đã gửi gắm niềm tin vào vị Mẫu thần ngự trị trên đỉnh núi Bà Đen Tây Ninh như người mẹ hiền che chở cho xóm làng bình yên, mùa màng tươi tốt.

Bước ngoặt tạo nên diện mạo đặc thù của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tín ngưỡng dân gian với tư tưởng Phật giáo Đại thừa do các bậc Tổ sư dòng thiền Lâm Tế truyền bá từ giữa thế kỷ mười tám. Tại tổ đình chùa Bà Đen Linh Sơn Tiên Thạch Tự, Đức Bà Đen được quy ngưỡng vào hệ thống hộ pháp già lam dưới tôn hiệu Linh Sơn Thánh Mẫu Bồ Tát và từng được triều Nguyễn ban sắc phong. Năm 2018, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Không gian văn hóa của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu

Mỗi độ bước sang đầu tháng Năm âm lịch, toàn bộ sườn núi phía Nam và chân ngọn Đệ Nhất Thiên Sơn lại khoác lên mình diện mạo trang nghiêm của mùa lễ vía lớn nhất trong năm. Không gian thực hành di sản trải dài theo trục kiến trúc tâm linh phân tầng từ chân núi lên tới lưng chừng vách đá và đỉnh mây, hòa nhịp cùng chu kỳ thời gian thiêng liêng của cư dân nông nghiệp.

Trục kiến trúc từ chùa Bà đến Điện Bà

Tâm điểm diễn ra các nghi lễ cổ truyền của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu tọa lạc tại lưng chừng núi ở độ cao hơn hai trăm mét, nơi quần tụ hệ thống chùa chiền cổ kính gắn bó mật thiết với địa thế khối đá hoa cương. Ở vị trí trung tâm là chánh điện Linh Sơn Tiên Thạch Tự uy nghiêm rợp bóng đại thụ, kết nối trực tiếp với Điện Bà Linh Sơn thông qua những bậc thang đá uốn lượn.

Điểm đặc biệt nhất của Điện Bà Linh Sơn là cấu trúc tận dụng trực tiếp mái vòm hang đá tự nhiên làm hậu cung thờ tự. Bên trong thạch động ấm áp khói trầm, pho tượng Linh Sơn Thánh Mẫu Bồ Tát uy nghi ngự trên khám thờ chạm trổ tinh xảo. Không gian mùa lễ vía còn mở rộng lên quảng trường đỉnh núi cao chín trăm tám mươi sáu mét và lan tỏa xuống thung lũng Ma Thiên Lãnh Tây Ninh, tạo nên chỉnh thể cảnh quan tâm linh kỳ vĩ.

Toàn cảnh đông đảo người dân và phật tử thập phương hành hương về quần thể chùa Bà Đen Linh Sơn Tiên Thạch Tự dịp lễ vía Bà
Toàn cảnh đông đảo người dân và phật tử thập phương hành hương về quần thể chùa Bà Đen Linh Sơn Tiên Thạch Tự dịp lễ vía Bà

Lịch trình đại lễ đầu tháng Năm âm lịch

Khác với hội xuân tháng Giêng mang sắc thái du xuân cầu lộc đầu năm, lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu được tổ chức cố định vào ba ngày chính hội là mùng bốn, mùng năm và mùng sáu tháng Năm âm lịch hằng năm, trong đó ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch là ngày chánh vía. Thời điểm này trùng khớp với tiết Đoan Ngọ truyền thống của cư dân nông nghiệp lúa nước phương Đông, đánh dấu giai đoạn chuyển mùa khi những cơn mưa đầu hạ bắt đầu tưới mát ruộng đồng Nam Bộ.

Ngay từ những ngày cuối tháng Tư âm lịch, công tác chuẩn bị cho đại lễ đã diễn ra khẩn trương khắp các tự viện trên núi. Những bó nhang thơm ngát được tuyển chọn từ làng nghề làm nhang Tây Ninh, hàng ngàn đóa sen hồng, hoa huệ trắng cùng những mâm ngũ quả hội tụ trái ngọt đầu mùa như mãng cầu Bà Đen Tây Ninh được bà con phật tử khắp nơi thành kính dâng cúng.

Ngày lễ âm lịchThời khắc cử hànhNghi thức trọng tâm trong chương trình đại lễKhông gian thực hành chính
Rạng sáng mùng 4 tháng 5Khung giờ Tý lúc nửa đêmCử hành nghi thức tắm Bà và thay xiêm y áo mão mới cho cốt tượng Thánh MẫuNội điện hang đá Điện Bà Linh Sơn
Sáng mùng 4 tháng 5Từ 07 giờ đến 11 giờLễ Hưng tác, thượng phan sơn môn, thỉnh Tiêu Diện Đại Sĩ và khai kinh cầu anChánh điện chùa Bà và sân trước Điện Bà
Ngày mùng 5 tháng 5Xuyên suốt ngày chánh víaCử hành đại lễ trình thập cúng, cúng Ngọ Phật, dâng hoa đăng và hát bóng rỗiToàn bộ quần thể chùa núi Bà Đen
Ngày mùng 6 tháng 5Từ sáng đến chiều muộnLễ cúng cô hồn bá tánh, phát lộc chay bình an và cử hành nghi thức tạ đàn hoàn mãnTiền đường Linh Sơn Tiên Thạch Tự

Hệ thống nghi thức trong lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu

Giá trị cốt lõi làm nên sức sống bền bỉ của di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này nằm ở hệ thống nghi lễ cổ truyền được bảo tồn nguyên vẹn qua nhiều thế hệ chư tăng ni và cư dân địa phương. Từng nghi tiết từ lễ mộc dục lúc nửa đêm, nghi thức dâng mười phẩm vật quý cho tới các điệu múa dân gian đều chứa đựng triết lý nhân sinh sâu sắc.

Nghi lễ tắm Bà mộc dục lúc nửa đêm

Nghi thức mở màn thiêng liêng nhất của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu là nghi thức tắm Bà (hay lễ mộc dục) cử hành vào thời khắc chuyển giao giữa ngày mùng ba và rạng sáng mùng bốn tháng Năm âm lịch. Trước đó nhiều ngày, chư ni và phật tử đã nấu nồi nước thơm tinh khiết kết hợp từ nguồn nước suối ngầm trên núi cùng năm loài hoa tươi gồm hoa sen, hoa lài, hoa cúc, hoa hồng, hoa mẫu đơn hòa quyện với trầm hương và quế chi.

Đúng giờ lành, cánh cửa Điện Bà Linh Sơn được khép kín trong sự tĩnh lặng của núi rừng đêm khuya. Chỉ có vị ni sư trụ trì cùng ban nghi lễ cao niên túc trực bên trong hậu cung dùng khăn lụa mới thấm nước ngũ hương ấm áp lau nhẹ lên cốt tượng Đức Bà Đen và khoác lên bộ xiêm y áo mão thêu kim tuyến rực rỡ mới tinh. Khi cửa điện mở rộng trở lại, hàng ngàn người dân ngoài sân chùa đồng loạt chắp tay cung nghinh Thánh Mẫu và nhận phần nước thơm lộc bình an.

Nghi thức trình thập cúng và tụng kinh

Bước sang ngày chánh vía mùng 5 tháng 5 âm lịch, tâm điểm của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu là nghi lễ trình thập cúng (dâng mười món lễ vật thanh cao lên chư Phật và Thánh Mẫu) tại chánh điện và tiền đường Điện Bà. Mười phẩm vật dâng cúng tuân thủ chuẩn mực nghi lễ Phật giáo cổ truyền Nam Bộ, bao gồm Hương, Hoa, Đăng, Trà, Quả, Thực, Y, Châu, Bảo và Nhạc.

Trong tiếng nhạc lễ ngũ âm hòa cùng nhịp chuông gia trì, ban nghi lễ gồm chư tăng vận Pháp phục huỳnh y và đoàn dâng lễ áo dài truyền thống thành kính dâng từng mâm phẩm vật lên án thờ. Xuyên suốt ba ngày đại lễ, chư tôn đức tăng ni liên tục cử hành các thời khóa tụng kinh Pháp Hoa, kinh Dược Sư, lễ cúng Ngọ Phật và đại đàn chẩn tế cầu siêu cho chiến sĩ trận vong, đồng bào tử nạn.

Diễn xướng hát bóng rỗi và dâng đăng

Bên cạnh phần lễ Phật giáo trang nghiêm, phần hội và diễn xướng dân gian trong lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu mang đậm hơi thở văn hóa đặc trưng của vùng đất Nam Bộ với nghệ thuật hát bóng rỗi và múa dâng bông truyền thống. Trước sân Điện Bà, các nghệ nhân dân gian kỳ cựu thực hiện những điệu múa dâng mâm vàng, mâm bạc, múa lộc bình và hát văn chầu ca ngợi công đức Linh Sơn Thánh Mẫu Bồ Tát đã che chở cho muôn dân vượt qua thiên tai dịch bệnh.

Trong không gian giao lưu văn hóa mở rộng của ngày hội, du khách và người dân địa phương còn được thưởng thức những giai điệu sâu lắng của nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ tại Long An và Tây Ninh cùng những nhịp trống rộn ràng từ điệu múa trống Chhay-dăm của đồng bào Khmer. Đặc biệt, nghi thức dâng hàng vạn ngọn đèn hoa đăng lung linh vào đêm vía chính tạo nên khung cảnh huyền ảo giữa biển mây, gửi gắm lời nguyện ước quốc thái dân an.

  • Nghi thức tắm Bà (Lễ Mộc dục): Diễn ra lúc nửa đêm rạng sáng mùng bốn tháng Năm âm lịch bằng nước thơm nấu từ năm loài hoa tươi và trầm quế, tiếp nối bằng việc khoác xiêm y áo mão mới cho cốt tượng Thánh Mẫu.
  • Lễ trình thập cúng cổ truyền: Dâng mười lễ phẩm thanh khiết gồm Hương, Hoa, Đăng, Trà, Quả, Thực, Y, Châu, Bảo, Nhạc theo đúng quy chuẩn nghi lễ Phật giáo kết hợp tín ngưỡng dân gian.
  • Diễn xướng hát bóng rỗi Nam Bộ: Trình diễn các tiết mục hát chầu văn ca ngợi Thánh Mẫu, múa dâng bông, múa mâm vàng trên trán đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện của nghệ nhân dân gian.
  • Đại lễ dâng đăng và phát lộc chay: Thắp sáng hàng ngàn ngọn hoa đăng cầu nguyện hòa bình và thiết đãi hàng vạn suất ăn thuộc truyền thống ẩm thực chay Tây Ninh hoàn toàn miễn phí cho khách thập phương.
Hàng ngàn người dân và phật tử thành kính nâng đèn hoa đăng cầu nguyện quốc thái dân an trên đỉnh núi Bà Đen trong khuôn khổ lễ vía Bà
Hàng ngàn người dân và phật tử thành kính nâng đèn hoa đăng cầu nguyện quốc thái dân an trên đỉnh núi Bà Đen trong khuôn khổ lễ vía Bà

Giá trị di sản của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu

Vượt qua khuôn khổ của một sinh hoạt tín ngưỡng định kỳ hằng năm, mùa vía Bà tháng Năm đã trở thành chất keo gắn kết cộng đồng các dân tộc Kinh, Khmer, Hoa, Chăm cùng chung sống hòa thuận trên dải đất biên cương Tây Nam. Di sản này không chỉ bồi đắp bản sắc văn hóa phương Nam mà còn truyền tải thông điệp nhân văn sâu sắc về lòng nhân ái và tinh thần bảo tồn di sản.

Gắn kết cộng đồng và đạo lý nhớ nguồn

Giá trị văn hóa nổi bật nhất của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu là khả năng quy tụ và gắn kết hàng triệu trái tim hướng về cội nguồn dân tộc. Trong suốt những ngày diễn ra lễ vía, một nét đẹp văn hóa nghĩa tình luôn hiện hữu tại khu vực nhà trù của chùa Bà là hình ảnh hàng trăm tình nguyện viên từ khắp các tỉnh thành Nam Bộ tự nguyện về núi góp công chế biến hàng vạn suất cơm chay và nước mát phục vụ miễn phí cho toàn bộ người dân hành hương.

Tinh thần sẻ chia vô điều kiện dưới mái chùa chung đã xóa nhòa mọi khoảng cách xã hội, biến hành trình về núi lễ Bà thành ngày hội của tình đồng bào ấm áp. Qua việc thành kính tưởng niệm công đức Linh Sơn Thánh Mẫu Bồ Tát cùng các bậc tiền hiền khai sơn phá thạch, mỗi người dân càng thêm trân quý thành quả lao động của tổ tiên và nuôi dưỡng lòng hiếu thảo.

Bảo tồn di sản văn hóa quốc gia bền vững

Từ khi được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, công tác bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu luôn được chính quyền tỉnh Tây Ninh, Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh cùng cộng đồng cư dân địa phương thực hiện bài bản. Các nghi thức cốt lõi như nghi thức tắm Bà, lễ trình thập cúng và nghệ thuật hát bóng rỗi chánh thống được ghi chép tư liệu hóa đầy đủ, giữ vững tính nguyên bản trang nghiêm.

Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng văn hóa truyền thống của địa phương, chuyên trang Tây Ninh NSSC đóng vai trò điểm tựa tri thức chính thống giúp độc giả trong và ngoài nước tra cứu tường tận lịch sử hình thành, quy trình nghi lễ và ý nghĩa nhân văn của các lễ hội tiêu biểu.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu vẫn vẹn nguyên sức sống thiêng liêng và trở thành biểu tượng văn hóa tâm linh rực rỡ nhất của vùng đất Tây Ninh. Giữa tiếng chuông chùa ngân nga hòa quyện cùng mây ngàn đỉnh núi, kỳ đại lễ tháng Năm âm lịch mãi là nhịp cầu nối liền quá khứ với hiện tại, nuôi dưỡng tâm hồn hướng thiện và khát vọng thái bình thịnh trị cho muôn đời sau.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất