Bỏ qua đến nội dung

Múa trống Chhay-dăm - Vũ điệu trống thiêng hào sảng của người Khmer Tây Ninh

Được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2014, nghệ thuật múa trống Chhay-dăm của đồng bào dân tộc Khmer tại Tây Ninh gây ấn tượng mạnh mẽ nhờ sự kết hợp điêu luyện giữa nhịp trống dồn dập và các thế võ cổ truyền khỏe khoắn trong mùa lễ hội.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Hai nghệ nhân người Khmer Tây Ninh biểu diễn động tác đấu trống Chhay-dăm khỏe khoắn trên đỉnh núi Bà Đen

Giữa vùng đất biên viễn đầy nắng và gió phương Nam, tiếng trống rộn ràng hòa cùng những bước chân mạnh mẽ của nghệ thuật múa trống Chhay-dăm đã trở thành biểu tượng văn hóa đầy tự hào của tỉnh Tây Ninh. Không chỉ mang âm hưởng linh thiêng của những mùa lễ hội cổ truyền, điệu múa độc đáo này còn kết tinh sức mạnh thể chất, tinh thần thượng võ và tâm hồn phóng khoáng của cư dân bản địa.

Cội nguồn hình thành nghệ thuật múa trống Chhay-dăm tại Tây Ninh

Hành trình bén rễ và tỏa sáng của điệu múa trống truyền thống trên mảnh đất Tây Ninh là minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa hài hòa giữa các cộng đồng cư dân vùng biên giới Tây Nam Bộ. Từ những phum sóc bình yên dưới bóng thốt nốt xanh mát, điệu múa dân gian đã vươn lên trở thành di sản văn hóa tiêu biểu.

Dấu ấn giao lưu văn hóa tại vùng đất Trường Tây

Trong bức tranh đa sắc màu của cộng đồng các dân tộc sinh sống tại Tây Ninh, đồng bào dân tộc Khmer cư trú tại thị xã Hòa Thành và các huyện Tân Biên, Châu Thành, Tân Châu luôn gìn giữ kho tàng văn nghệ dân gian phong phú. Theo sử liệu địa phương, nghệ thuật múa trống Chhay-dăm (còn gọi là Skô Chhay-dăm trong tiếng Khmer, lấy theo tên của loại trống sử dụng trong điệu múa) bắt đầu được định hình bài bản tại Tây Ninh từ năm 1972.

Vào thời điểm đó, cố Phối sư Thái Chia Thanh đã truyền dạy kỹ thuật đánh trống và vũ đạo truyền thống cho đội trống đầu tiên nhằm phục vụ các nghi thức đại lễ tại Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh và các kỳ Đại lễ Hội Yến Diêu Trì Cung. Từ hạt nhân ban đầu ấy, các nghệ nhân người Khmer tại khu vực Bàu Ếch Trường Tây (xã Trường Tây, thị xã Hòa Thành) đã tiếp nhận và trao truyền qua nhiều thế hệ. Ngày 19 tháng 12 năm 2014, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 4205/QĐ-BVHTTDL đưa nghệ thuật múa trống Chhay-dăm của người Khmer tại xã Trường Tây vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Phong cách võ thuật tạo nên bản sắc riêng biệt

Mặc dù điệu múa trống Chhay-dăm có mặt ở một số tỉnh thành có đông đồng bào dân tộc Khmer sinh sống tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng múa trống Chhay-dăm tại Tây Ninh lại sở hữu một phong cách trình diễn khác biệt, mang đậm bản sắc riêng của miền đất Đông Nam Bộ. Nếu ở nhiều vùng miền Tây Nam Bộ, điệu múa thường thiên về nét dí dỏm với những động tác mô phỏng sinh hoạt đời thường hoặc hóa trang mặt nạ, thì tại khu vực Bàu Ếch Trường Tây, điệu múa lại toát lên vẻ đẹp khỏe khoắn, dũng mãnh và uy nghiêm.

Sự khác biệt độc bản này bắt nguồn từ việc các thế hệ nghệ nhân tại Tây Ninh đã sáng tạo và lồng ghép nhuần nhuyễn các thế võ cổ truyền vào từng nhịp bước di chuyển và động tác đánh trống. Người nghệ sĩ khi đeo trống bước ra sân khấu hiện thân như những tráng sĩ tràn đầy sinh lực đang thực hiện bài quyền pháp uy phong. Chính sự kết hợp giữa âm nhạc tiết tấu nhanh và tinh thần thượng võ đã tạo nên thương hiệu múa trống Chhay-dăm đậm dấu ấn Tây Ninh.

Kỹ nghệ chế tác nhạc cụ trong múa trống Chhay-dăm cổ truyền

Để tạo nên những âm thanh vang rền, lúc trầm hùng như tiếng sấm, lúc dồn dập thôi thúc lòng người, chiếc trống sử dụng trong điệu múa phải được chế tác theo quy trình thủ công tỉ mỉ. Bên cạnh nhạc cụ trung tâm, sự phối hợp của bộ gõ truyền thống đóng vai trò giữ nhịp và nâng đỡ cảm xúc cho toàn bộ tiết mục.

Trống một mặt làm từ thân cây cau già

Linh hồn của nghệ thuật múa trống Chhay-dăm nằm ở cấu tạo đặc biệt của chiếc trống Chhay-dăm thân cau thuộc dòng nhạc cụ màng rung một mặt. Khác với những loại trống thông thường được ghép từ các dăm gỗ mít như tại làng trống Bình An, tang trống Chhay-dăm của người Khmer Tây Ninh được chế tác nguyên khối từ phần gốc của những thân cây cau già lâu năm có thớ sợi bền chắc. Người thợ thủ công chọn những cây cau già thẳng đều, phơi khô tự nhiên rồi dùng đục khoét rỗng phần ruột bên trong sao cho vách gỗ đạt độ mỏng chuẩn xác để tạo độ vang âm tốt nhất.

Hình dáng của trống Chhay-dăm thân cau rất thanh thoát với phần đầu phình to dùng để bịt mặt trống và phần đuôi thuôn nhỏ dần về phía dưới. Mặt trống chỉ bịt một đầu bằng lớp da trâu hoặc da trăn khô đã qua xử lý, căng phẳng và cố định chặt vào tang gỗ bằng hệ thống dây mây hoặc dây da đan chéo từ những vùng có nghề thủ công lâu đời như làng nghề đan lát mây tre Long Hòa Hòa Thành Tây Ninh. Phần đuôi trống nối liền với chân đế loe rộng bằng kim loại giúp cân bằng trọng lượng và khuếch đại âm thanh khi đeo trống trước bụng.

  • Tang trống nguyên khối: Chế tác từ thân cây cau già khoét rỗng ruột, chiều dài khoảng 70 đến 80 cm, trọng lượng từ 5 đến 7 kg.
  • Mặt trống da tự nhiên: Bịt một mặt bằng da trâu hoặc da trăn khô có độ đàn hồi cao, đường kính mặt trống khoảng 25 đến 30 cm.
  • Chân đế khuếch âm: Phần đuôi trống gắn ống loe bằng hợp kim nhôm sáng bóng, vừa tạo thế tỳ vững chắc vừa giúp âm thanh vang xa.
  • Lớp váy trang trí thổ cẩm: Quanh thân trống Chhay-dăm thân cau được bọc lớp vải xòe nhiều tầng mang sắc đỏ, vàng, xanh lá, xanh lam rực rỡ.
  • Hệ thống dây đeo chịu lực: Dây đai vải bạt chắc chắn vòng qua vai giúp nghệ nhân giữ chặt trống trước bụng khi nhào lộn.
Cận cảnh nghệ nhân trẻ người Khmer Tây Ninh đeo trống Chhay-dăm trước bụng thực hiện kỹ thuật vỗ mặt trống bằng bàn tay điêu luyện
Cận cảnh nghệ nhân trẻ người Khmer Tây Ninh đeo trống Chhay-dăm trước bụng thực hiện kỹ thuật vỗ mặt trống bằng bàn tay điêu luyện

Sự hòa âm cùng chiêng Cuôl, chũm chọe Chul

Một đội hình trình diễn múa trống Chhay-dăm chuẩn mực của đồng bào dân tộc Khmer tại Tây Ninh luôn là sự hiệp tấu nhịp nhàng của cả một dàn nhạc gõ cổ truyền. Thông thường, mỗi tiết mục quy tụ từ 4 đến 6 chiếc trống Chhay-dăm thân cau giữ vai trò chủ đạo ở tiền cảnh, kết hợp chặt chẽ cùng bộ nhạc cụ Cuôl và Chul cùng sênh gõ Krap đi kèm ở hậu cảnh.

Trong dàn nhạc đệm ấy, chiếc Cuôl (chiêng đồng có núm) giữ nhiệm vụ điểm nhịp trầm ấm, định hình khung tiết tấu chuẩn cho toàn đội múa. Song hành cùng tiếng chiêng là âm thanh xập xèng rộn rã của cặp Chul (chũm chọe bằng đồng) và tiếng gõ giòn giã của cặp Krap (sênh gỗ cứng). Khi tiếng trống Chhay-dăm thân cau cất lên hòa quyện cùng bộ nhạc cụ Cuôl và Chul, cả không gian phum sóc lập tức bừng tỉnh bởi bản hòa tấu âm thanh hào hùng.

Kỹ thuật hình thể độc đáo của nghệ thuật múa trống Chhay-dăm

Điểm làm nên sức cuốn hút mãnh liệt của loại hình Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này chính là kỹ thuật biểu diễn đòi hỏi thể lực dẻo dai, sự khổ luyện công phu và khả năng cảm thụ tiết tấu nhạy bén của người nghệ nhân. Trên sàn diễn, âm nhạc và vũ đạo hòa làm một trong từng chuyển động cơ thể.

Tuyệt kỹ đánh trống bằng tay, cùi chỏ và gót chân

Khác hẳn với các loại trống truyền thống dùng dùi gỗ để gõ, nghệ thuật múa trống Chhay-dăm hoàn toàn sử dụng các bộ phận cơ thể của người biểu diễn để tác động trực tiếp lên mặt da trâu căng phẳng. Ở những nhịp mở đầu khoan thai, người nghệ nhân dùng lòng bàn tay khum lại hoặc các đầu ngón tay vỗ vào tâm mặt trống và rìa tang trống để tạo ra hai sắc thái âm thanh trầm và thanh đan xen.

Khi tiết tấu âm nhạc của bộ nhạc cụ Cuôl và Chul được đẩy lên cao trào, người múa lập tức triển khai các thế võ cổ truyền biến hóa bằng cách xoay người tung đòn đánh trống bằng cùi chỏ tay, thúc đầu gối hoặc tung mình dùng gót chân gõ chính xác vào mặt trống đeo trước bụng, phô diễn vẻ đẹp khỏe khoắn của thanh niên Khmer Tây Ninh.

Đội hình biến hóa từ múa đơn đến đấu trống đôi

Bên cạnh kỹ thuật cá nhân điêu luyện, bố cục đội hình trong một bài múa trống Chhay-dăm tại khu vực Bàu Ếch Trường Tây được dàn dựng chặt chẽ với nhiều lớp cảnh nối tiếp nhau. Mở màn tiết mục thường là đội hình hàng ngang hoặc hình vòng cung bước ra chào khán giả với những động tác nhún chân, nghiêng vai uyển chuyển kết hợp tiếng trống rền vang mở hội.

Ngay sau phần chào đầu, đội hình tách thành các cặp đấu trống đôi hoặc biểu diễn độc tấu để từng nghệ nhân phô diễn tuyệt kỹ nhào lộn, xoay vòng trên không, xuống tấn thấp sát mặt đất hoặc uốn cong lưng đánh trống ngược. Trong phần đấu trống đôi, hai nghệ nhân mặt đối mặt, vừa di chuyển vòng tròn theo thế võ đối kháng vừa gõ trống đối đáp nhau từng nhịp như một cuộc tỉ thí võ nghệ kịch tính. Khép lại bài biểu diễn là màn múa tập thể đồng đều, nơi cả đội hợp nhịp trống dồn dập như thác đổ.

Thành phần nghệ thuậtĐặc điểm cấu tạo và kỹ thuật thực hànhVai trò trong tổng thể bài múa trống Chhay-dăm
Nhạc cụ chínhTrống Chhay-dăm thân cau khoét rỗng, bịt một mặt da trâu, gắn chân đế nhôm và váy thổ cẩmTạo chuỗi âm thanh chủ đạo lúc trầm hùng, lúc dồn dập và là đạo cụ trung tâm gắn liền cơ thể
Nhạc cụ hòa âmBộ nhạc cụ Cuôl và Chul bằng đồng kết hợp cùng thanh gõ sênh Krap bằng gỗ cứngGiữ nhịp phách chuẩn xác, nâng đỡ cao trào và tạo độ dày âm thanh rộn rã cho lễ hội
Kỹ thuật đánh trốngPhối hợp linh hoạt lòng bàn tay, ngón tay, cùi chỏ, đầu gối và gót chân tác động lên mặt trốngKhai thác tối đa âm sắc biến hóa của mặt da trống và thể hiện sự dẻo dai của nghệ nhân
Vũ đạo hình thểKết hợp điệu múa Khmer cổ truyền với các thế võ cổ truyền, xuống tấn, xoay người và nhào lộnTạo nên phong cách múa trống Chhay-dăm mạnh mẽ, uy phong mang bản sắc riêng của Tây Ninh
Bố cục đội hìnhLuân chuyển linh hoạt giữa múa tập thể vòng tròn, múa đơn phô diễn kỹ thuật và đấu trống đôiDuy trì nhịp điệu kịch tính, cuốn hút người xem từ phần mở màn cho tới hồi trống kết thúc
Đội nghệ nhân đồng bào Khmer Tây Ninh dàn đội hình múa trống Chhay-dăm kết hợp cùng điệu múa truyền thống trong không gian lễ hội
Đội nghệ nhân đồng bào Khmer Tây Ninh dàn đội hình múa trống Chhay-dăm kết hợp cùng điệu múa truyền thống trong không gian lễ hội

Không gian trình diễn và bảo tồn di sản múa trống Chhay-dăm

Trải qua hơn nửa thế kỷ gắn bó máu thịt với đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân địa phương, tiếng trống Chhay-dăm đã vượt ra khỏi ranh giới của những phum sóc vùng Hòa Thành để vang ngân trên khắp các sân khấu văn hóa lớn. Di sản ấy đang được tiếp nối mạnh mẽ nhờ tâm huyết của những nghệ nhân và thế hệ trẻ người Khmer.

Nhịp trống rộn ràng trong các mùa lễ hội lớn

Trong đời sống văn hóa tâm linh của đồng bào dân tộc Khmer tại Tây Ninh, nghệ thuật múa trống Chhay-dăm là phần linh hồn không thể thiếu trong mọi dịp lễ tết cổ truyền quanh năm. Mỗi độ tháng Tư dương lịch khi hoa rừng nở rộ báo hiệu mùa Tết Chôl Chnăm Thmây (lễ mừng năm mới), hay vào dịp lễ Sêne Đôn Ta (lễ báo hiếu tổ tiên) và lễ Oóc Om Bóc (lễ cúng trăng), tiếng trống Chhay-dăm lại vang lên rộn rã tại nhà văn hóa khu vực Bàu Ếch Trường Tây cùng những vùng quê trù phú sản vật thốt nốt Tân Biên Tây Ninh.

Không chỉ phục vụ sinh hoạt cộng đồng trong phum sóc, đội nghệ nhân múa trống Chhay-dăm xã Trường Tây còn thường xuyên trình diễn tại các sự kiện văn hóa, lễ hội tâm linh trọng đại của tỉnh. Du khách hành hương chiêm bái chùa Bà Đen Linh Sơn Tiên Thạch Tự hay tham dự lễ hội vía Bà Linh Sơn Thánh Mẫu trên đỉnh núi Bà Đen Tây Ninh đều vô cùng hào hứng khi thưởng thức những màn đấu trống đôi dũng mãnh giữa mây trời non thiêng.

Hành trình trao truyền di sản cho thế hệ trẻ

Để một loại hình Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đòi hỏi kỹ thuật hình thể khắt khe không bị mai một trước nhịp sống hiện đại, công tác bảo tồn và truyền dạy tại địa phương luôn được đặt lên hàng đầu. Tại khu vực Bàu Ếch Trường Tây, những nghệ nhân giàu kinh nghiệm như ông Cao Văn Tha, ông Lâm Sọi vẫn miệt mài mở các lớp truyền dạy miễn phí cho các em thiếu nhi từ 8 đến 15 tuổi. Từ cách thắt dây đai đeo trống Chhay-dăm thân cau, cảm nhận nhịp chiêng của bộ nhạc cụ Cuôl và Chul cho tới từng bước tấn pháp của thế võ cổ truyền đều được chỉ dẫn tận tình.

  • Giá trị cố kết cộng đồng: Gắn kết chặt chẽ đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Khmer trong các dịp lễ tết và lễ Sêne Đôn Ta.
  • Bản sắc nghệ thuật độc đáo: Dung hợp tài tình giữa kỹ nghệ chế tác trống Chhay-dăm thân cau, âm nhạc bộ gõ và tinh thần thượng võ Tây Ninh.
  • Di sản cấp quốc gia được tôn vinh: Được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2014 và đại diện tỉnh tham gia giao lưu văn hóa toàn quốc.
  • Sức sống kế thừa bền vững: Hình thành các câu lạc bộ trẻ tuổi tại khu vực Bàu Ếch Trường Tây, đảm bảo sự tiếp nối liên tục giữa các thế hệ nghệ nhân.

Trong tiến trình số hóa và quảng bá kho tàng văn hóa truyền thống Việt Nam, chuyên trang Tây Ninh NSSC đóng vai trò lưu trữ toàn diện những tư liệu bách khoa về nguồn gốc, nhạc cụ và nghệ thuật trình diễn của các di sản bản địa. Trải qua bao mùa mưa nắng nơi miền đất biên cương, âm vang rộn rã của điệu múa trống Chhay-dăm vẫn vẹn nguyên sức sống mãnh liệt, khẳng định bản lĩnh kiên cường và tâm hồn giàu bản sắc của cộng đồng người Khmer Tây Ninh.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất