Bỏ qua đến nội dung

Làng trống Bình An - Âm vang di sản thủ công truyền thống nơi đất thánh

Hình thành từ giữa thế kỷ XIX bên dòng sông Vàm Cỏ Đông, làng trống Bình An là cái nôi chế tác nhạc cụ màng rung cổ truyền trứ danh bậc nhất đất Nam Bộ, lưu giữ nghệ thuật bưng trống da trâu và uốn ghép tang gỗ mít độc bản qua bao thế hệ cha truyền con nối.

NSSC Tây NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Lầu chuông trống cổ kính với chiếc trống sấm đại ngự tại đình chùa Tây Ninh chế tác từ làng trống Bình An

Nằm uốn mình theo bờ bắc dòng sông Vàm Cỏ Đông thanh bình, làng trống Bình An từ lâu đã vang danh khắp mọi miền đất nước như một biểu tượng của lòng kiên định giữ gìn hồn thiêng nhạc cụ dân tộc. Trải qua gần hai thế kỷ thăng trầm, tiếng trống rền vang nơi xóm nhỏ biên thùy không chỉ là âm điệu của nghề thủ công mưu sinh, mà đã hòa cùng nhịp thở tâm linh, đánh thức sinh khí linh thiêng trong các lễ hội đình chùa và hội tụ tinh hoa văn hóa truyền thống phương Nam.

Cội nguồn lịch sử của làng trống Bình An qua các thế hệ

Lịch sử hình thành của làng trống Bình An gắn liền mật thiết với công cuộc khai phá và lập nghiệp của người dân phương Nam trên vùng đất Tây Ninh từ giữa thế kỷ XIX. Trải qua bao biến cố thời cuộc, ngọn lửa nghề làm trống vẫn được các thế hệ nghệ nhân âm thầm bồi đắp và lưu truyền nguyên vẹn.

Dấu mốc khai sinh làng nghề bên sông Vàm Cỏ Đông

Theo ký ức truyền khẩu của các bậc cao niên tại xã An Bình, huyện Châu Thành, nghề làm trống tại đây được cụ Nguyễn Văn Ty (thường gọi là ông Hai Ty) khởi xướng vào khoảng những năm 1860 dưới triều vua Tự Đức. Khi đó, vùng biên cương Tây Ninh đang trong giai đoạn khai hoang mở ấp rầm rộ, các cơ sở thờ tự như đình làng, chùa chiền và miếu mạo mọc lên khắp nơi.

Nhu cầu sử dụng các loại trống lễ để phục vụ nghi thức tế lễ thần linh, lễ cầu an đầu xuân và sinh hoạt làng xã ngày càng trở nên cấp thiết. Vốn nắm giữ bí quyết làm trống gia truyền từ gốc miền Trung đưa vào, cụ Hai Ty đã tận dụng nguồn gỗ mít và da trâu sẵn có tại chỗ để lập xưởng bưng trống đầu tiên ven bến sông. Vị trí ven sông Vàm Cỏ Đông vô cùng thuận tiện cho việc vận chuyển gỗ cây, ngâm ủ da trâu và đưa những chiếc trống thành phẩm theo thuyền buôn tỏa đi khắp các tỉnh miền Đông và Tây Nam Bộ.

Từ chiếc nôi ban đầu của gia tộc họ Nguyễn, nghề làm trống nhanh chóng lan tỏa sang nhiều dòng họ lân cận, định hình nên một xóm nghề làm trống nhộn nhịp, lấy tên gọi làng Bình An với ước vọng mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an cho muôn nhà.

Mạch nguồn trao truyền bí quyết gia tộc họ Nguyễn

Điểm đặc sắc làm nên sức sống bền bỉ của làng nghề chính là phương thức trao truyền bí quyết theo nguyên tắc cha truyền con nối cực kỳ nghiêm cẩn. Trong quan niệm của người thợ già, làm trống là một nghề thiêng liêng mang tính tâm linh sâu sắc, đòi hỏi người học nghề không chỉ có sức vóc cường tráng, đôi tay khéo léo mà còn phải giữ tâm sáng, đức dày và lòng kiên nhẫn sắt son.

Mỗi công đoạn từ xẻ tang, thuộc da, nêm mộng đến định âm đều được người cha trực tiếp cầm tay chỉ việc cho con cháu qua nhiều năm thử thách. Những kỹ năng cảm âm, nghe tiếng búa gõ để đoán độ căng của mặt da chỉ có thể thẩm thấu qua kinh nghiệm tích lũy trực giác chứ không có bất kỳ sách vở nào ghi chép lại.

Trải qua gần hai trăm năm với 5 thế hệ tiếp nối liên tục, dòng họ Nguyễn cùng các nghệ nhân làng Bình An vẫn kiên trung bám trụ bên xưởng gỗ. Từng chiếc trống xuất xưởng mang theo danh tiếng của một thương hiệu thủ công độc bản, sánh ngang với các trung tâm nhạc cụ cổ truyền phương Bắc như làng trống Đọi Tam trứ danh của vùng châu thổ sông Hồng.

Dòng trống truyền thốngKích thước mặt trốngChất liệu tang trốngĐặc điểm âm thanhKhông gian sử dụng phụng sự
Trống sấm đại tựĐường kính từ 1,2m đến 2mGỗ mít rừng lâu nămÂm trầm vang rền như sấm độngChùa chiền lớn, Tòa Thánh Cao Đài
Trống khẩu lễ đìnhĐường kính 40cm đến 60cmGỗ mít vườn già đanhTiếng đanh chắc gọn gàng dứt khoátNghi thức tế tự đình miếu, lễ Kỳ yên
Trống múa Chhay-dămBầu dài eo thon đeo vaiGỗ mít khoét rỗngÂm vang tươi vui dồn dập giục giãĐiệu múa trống dân gian của đồng bào Khmer
Trống lân sư rồngĐường kính 50cm đến 80cmTang ghép gỗ dày dặnÂm thanh đục giòn giục lòng ngườiMúa lân Tết Trung thu, khai trương hội hè
Trống trường họcĐường kính 60cm đến 90cmGỗ mít ghép mộng kínÂm ngân xa trong trẻo ấm ápĐiểm giờ học, khai giảng năm học mới

Nguồn chất liệu tự nhiên thuần khiết tại làng trống Bình An

Chất lượng âm thanh tuyệt hảo và tuổi thọ hàng chục năm của mỗi chiếc trống tại làng trống Bình An bắt nguồn từ sự tuyển chọn vô cùng khắt khe đối với hai thành phần vật liệu cốt lõi là da trâu và gỗ mít.

Kỹ thuật chọn lọc và thuộc da trâu già

Mặt trống là linh hồn quyết định cao độ, trường độ và độ vang của nhạc cụ. Người thợ làng Bình An tuyệt đối không sử dụng da bò hay da trâu non vì sợi collagen mỏng manh, nhanh bị chùng nhão sau một thời gian ngắn gõ dùi. Tiêu chuẩn vàng để làm mặt trống lễ là da trâu già thuộc thủ công, đặc biệt là trâu đực lực lưỡng nhiều năm tuổi có tấm da dày dặn, thớ thịt săn chắc và độ đàn hồi cơ học tối ưu.

Quy trình thuộc da trâu tại làng nghề là một chuỗi bí quyết dân gian độc đáo hoàn toàn không sử dụng hóa chất độc hại:

  • Nạo mỡ và làm sạch: Da trâu tươi sau khi mua về được trải phẳng trên giá gỗ, người thợ dùng dao chuyên dụng nạo sạch hoàn toàn lớp mỡ thừa và màng gân bám mặt trong để tránh làm da bị mốc hay thối rữa.
  • Cạo lông thủ công: Người thợ ngâm da trâu vào nước vôi loãng trong thời gian vừa đủ để chân lông nở ra, sau đó dùng dao cạo phẳng sạch lớp lông mao mặt ngoài, giữ lại lớp biểu bì dai mịn tự nhiên.
  • Bào mỏng theo cung bậc: Tùy theo từng loại trống mà độ dày của da được người thợ canh chỉnh tỉ mỉ. Riêng với mặt trống lớn, phần trung tâm nơi dùi trống tác động trực tiếp được giữ dày hơn, trong khi phần rìa mép được bào mỏng dần để tăng độ rung động của màng âm.
  • Phơi nắng tự nhiên: Da trâu sau khi cạo được căng phẳng trên các khung gỗ chữ nhật lớn, phơi dưới cái nắng gay gắt của miền biên giới Tây Ninh cho đến khi tấm da khô cong kiệt, chuyển sang màu hổ phách trong mờ và phát ra âm thanh giòn tan khi gõ nhẹ ngón tay.

Nghệ thuật xẻ uốn tang trống từ gỗ mít

Nếu da trâu là màng rung thì tang trống gỗ mít đóng vai trò là hộp cộng hưởng âm thanh quyết định độ trầm ấm của tiếng trống. Từ xa xưa, dân gian đã đúc kết kinh nghiệm làm trống qua câu phương ngôn bất hủ gỗ mít đánh da trâu. Gỗ mít sở hữu những đặc tính vật lý và tâm linh vô cùng phù hợp: thớ gỗ dẻo dai, không bị mối mọt, ít cong vênh nứt nẻ khi thời tiết thay đổi và đặc biệt là khả năng cộng hưởng sóng âm cực kỳ hoàn hảo.

Để có được tang trống chất lượng, nghệ nhân phải lặn lội tìm mua những thân cây mít già có tuổi đời từ vài chục năm trở lên, lõi gỗ chuyển sang màu vàng đậm hoặc nâu sẫm đanh chắc. Người thợ dùng cưa xẻ thân gỗ thành từng thanh dài cong nhẹ gọi là dăm trống. Độ cong và độ vát góc của mỗi thanh dăm được tính toán chính xác tuyệt đối theo chu vi và độ phình bụng của từng kích cỡ trống.

Các thanh dăm sau khi uốn nhiệt trên bếp than hồng sẽ được ghép nối với nhau bằng kỹ thuật ghép mộng then cài kín khít. Không cần một chiếc đinh kim loại nào, các thanh gỗ mít được ghép lại ăn khớp hoàn hảo thành một chiếc thùng tròn trịa, bụng phình thon hai đầu. Nghệ nhân dùng keo tự nhiên nấu từ vỏ cây để miết kín mọi khe hở nhỏ, tạo nên một khoang cộng hưởng âm thanh liền mạch, vững chắc như một khối gỗ nguyên khối tự nhiên.

Cận cảnh trống sấm lễ hội với tang gỗ mít sơn đỏ thẫm và mặt da trâu căng tròn tại Tây Ninh
Cận cảnh trống sấm lễ hội với tang gỗ mít sơn đỏ thẫm và mặt da trâu căng tròn tại Tây Ninh

Kỹ nghệ bịt trống công phu của làng trống Bình An

Giai đoạn then chốt đòi hỏi tay nghề điêu luyện và kinh nghiệm thâm sâu nhất của người thợ chính là khâu bưng trống và định âm. Đây là thời khắc quyết định chiếc trống có cất lên được tiếng nói trầm hùng lay động lòng người hay không.

Kỹ thuật bưng trống và thử âm chuẩn xác

Trong quy trình sản xuất, kỹ thuật bưng trống (còn gọi là bịt trống) là công đoạn vất vả và công phu nhất, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa sức mạnh cơ bắp của nhiều người thợ và đôi tai thẩm âm nhạy bén của người thợ cả.

Tấm da trâu sau khi ngâm nước cho mềm dẻo sẽ được trùm lên miệng thùng gỗ. Người thợ xâu một hệ thống dây thừng bện chắc qua các lỗ mép da, nối liền với một kích xoay hoặc hệ thống đòn bẩy bằng gỗ chò chỉ. Dưới sự chỉ huy nhịp nhàng của nghệ nhân trưởng, các người thợ dùng đòn bẩy siết chặt từng tao dây, kéo căng mặt da xuống sát thân tang trống. Vừa siết dây, người thợ vừa dùng búa gỗ gõ nhẹ đều khắp xung quanh vành miệng để da trâu giãn đều, không bị lệch thớ.

Trong suốt quá trình căng da, vị nghệ nhân làm trống sẽ liên tục dùng dùi gõ vào giữa tâm và rìa mặt trống để lắng nghe cao độ âm thanh. Đôi tai của nghệ nhân già phải phân biệt được độ trầm bổng, độ vang ngân và độ dày của tiếng trống. Tiếng trống sấm đạt chuẩn phải có độ rền sâu lắng, ngân vang hàng cây số nhưng không bị đanh chát chói tai. Khi âm thanh đạt đến ngưỡng hoàn hảo nhất, nghệ nhân mới ra lệnh dừng siết dây để bước vào công đoạn cố định vĩnh viễn.

Cố định mặt da bằng đinh tre già bền bỉ

Khác biệt hoàn toàn với các cơ sở làm trống công nghiệp hiện đại thường bắn đinh sắt dễ bị rỉ sét làm mục rách da, người thợ làng Bình An trước sau như một vẫn kiên trì đóng chốt mặt trống bằng đinh tre già.

Tre dùng làm đinh phải là loại tre gai đặc ruột hoặc tre đực già đanh, được ngâm bùn rồi phơi khô kỹ lưỡng để tránh mối mọt. Người thợ dùng dao chẻ tre thành từng chiếc đinh hình thoi nhọn hai đầu, dài chừng vài phân. Khi mặt trống đang ở độ căng cực đại, người thợ dùng dùi sắt dùi lỗ xuyên qua lớp da trâu ngập sâu vào thân gỗ mít, sau đó dùng búa đóng ngập từng chiếc đinh tre vào hàng lỗ dăm.

Chất xơ tự nhiên của đinh tre khi gặp độ ẩm sẽ nở ra bám chặt vào thớ gỗ mít, tạo nên sự liên kết đồng chất cơ học vô cùng bền vững. Hàng trăm chiếc đinh tre đóng thẳng tắp thành hai hoặc ba hàng song song quanh miệng trống không chỉ giữ cho mặt da trâu căng chắc hàng chục năm mà còn tạo nên một đường viền hoa văn mộc mạc, đậm chất thẩm mỹ truyền thống của làng nghề Nam Bộ.

Cấu trúc vì kèo gỗ và thân trống đại trang nghiêm dưới mái lầu trống cổ truyền tại Tây Ninh
Cấu trúc vì kèo gỗ và thân trống đại trang nghiêm dưới mái lầu trống cổ truyền tại Tây Ninh

Âm vang di sản văn hóa của làng trống Bình An

Trải qua gần hai trăm năm hiện diện bên dòng sông Vàm Cỏ Đông, tiếng trống của làng trống Bình An đã trở thành thanh âm quen thuộc gắn bó mật thiết với tâm hồn và đời sống tinh thần của nhân dân vùng đất thánh Tây Ninh.

Thanh âm linh thiêng trong nghi lễ và hội hè

Trong không gian văn hóa tâm linh đặc sắc của vùng đất Tây Ninh, tiếng trống Bình An giữ vai trò mở đầu và dẫn dắt linh hồn của mọi nghi lễ trang trọng:

  • Tòa Thánh Cao Đài Tây Ninh: Tiếng trống sấm lễ hội trầm hùng đặt trên Lầu Trống uy nghiêm vang lên nhịp nhàng cùng tiếng chuông Bạch Ngọc Chung, báo hiệu giờ hành lễ cúng Tứ thời và hòa vào không khí thiêng liêng của Đại lễ Hội Yến Diêu Trì Cung thu hút hàng vạn tín đồ tề tựu.
  • Các ngôi cổ tự danh tiếng: Tại chùa Gò Kén Thiền Lâm Tự Tây Ninh và các chùa chiền quanh chân núi, hồi trống bát nhã thanh thoát gióng lên mỗi sớm hôm giúp lòng người rũ bỏ muộn phiền, hướng tâm về cõi an lạc từ bi.
  • Lễ hội Kỳ yên tại các đình làng: Tiếng trống chầu giòn giã điểm nhịp cho các bài văn tế thần, các lớp tuồng hát bội ca ngợi tiền nhân mở cõi và cầu chúc mùa màng tươi tốt, xóm làng ấm no.
  • Không gian văn hóa dân tộc thiểu số: Làng nghề còn chế tác các dòng trống dài độc đáo phục vụ điệu múa trống Chhay-dăm của đồng bào Khmer và dàn nhạc ngũ âm Khmer truyền thống, kết nối tình đoàn kết keo sơn giữa các dân tộc anh em trên mảnh đất biên cương.

Gìn giữ di sản nhạc cụ trong đời sống đương đại

Trước sự phát triển của các thiết bị âm thanh điện tử và sự thay đổi trong thị hiếu giải trí hiện đại, nghề làm trống thủ công truyền thống tại Bình An đang đối mặt với không ít thử thách về nguồn nguyên liệu và nhân lực kế cận. Tuy nhiên, bằng tình yêu tha thiết với di sản cha ông, các nghệ nhân lão thành vẫn kiên trì truyền lửa cho thế hệ trẻ, không ngừng nâng cao chất lượng mỹ thuật và âm vang của từng nhạc cụ xuất xưởng.

Cùng với những làng nghề thủ công nức tiếng khác của địa phương như làng nghề làm nhang Tây Ninh, nghề trống Bình An đang được các cấp chính quyền tỉnh Tây Ninh quan tâm xây dựng đề án bảo tồn và gắn kết với các tour tuyến du lịch trải nghiệm văn hóa ven sông Vàm Cỏ Đông.

Đồng hành cùng hành trình lan tỏa những giá trị văn hóa phi vật thể quý báu của quê hương, Cổng thông tin Tây Ninh NSSC luôn chú trọng số hóa, tư liệu hóa hệ thống bách khoa toàn thư về các làng nghề truyền thống, kết nối các nghệ nhân với các chương trình khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, góp phần đưa âm vang di sản Tây Ninh vang mãi trong dòng chảy văn hóa trường tồn của dân tộc.

Dù thời gian có đổi thay, tiếng trống của làng trống Bình An vẫn sẽ mãi rền vang như một nhịp cầu nối kết quá khứ hào hùng với tương lai xán lạn, giữ trọn hồn thiêng sông núi và niềm tự hào sâu sắc của con người Tây Ninh mộc mạc, nghĩa tình.

Chia sẻ:
TC

NSSC Tây Ninh

tayninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Tây Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Tây Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất